నాలుగవ గ్రంథము

1. మొదటి గ్రంథములో చర్చింపబడిన సంగతులు

దేవుని నగరమును గూర్చి పలుక నారంభించి, మొదట దాని శత్రువులకు జవాబియ్యవలెనని నేను తలంచితిని. వారు భూలోక సుఖములను ఆతురముగా వెంబడించి గతించు సంగతుల కొరకు నోరు తెరచి, వాటిలో తాము పొందు సమస్త దుఃఖమును ఏకైక రక్షణకరమైన సత్యమతమగు క్రైస్తవ ధర్మముపై మోపుదురు. ఆ దుఃఖము శిక్షించు దేవుని కాఠిన్యముకంటే హెచ్చరించు ఆయన కనికరమువలననే కలుగును. వారిలో అమూర్ఖ సమూహము కూడాఉన్నది గనుక, పండితుల అధికారమువలె రేపబడి మమ్మును మరింత చేదుగా ద్వేషించుదురు. తమ దినములలో అలవాటు లేకుండ జరిగినవి గత కాలములలో జరుగుట అలవాటు కాదని అనుభవము లేనివారై తలంచుదురు. ఈ వారి అభిప్రాయము అబద్ధమని ఎరిగినవారిచేతనే నిలుపబడును, అయినను మా మీద సణుగుటకు న్యాయము ఉన్నట్లు కనబడునట్లు వారు తమ జ్ఞానమును దాచుదురు. కాబట్టి గత కాల చరిత్రను తెలియజేయుటకు వారి గ్రంథకర్తలు వ్రాసి ప్రకటించిన గ్రంథములనుండి, వారు తలంచునట్లు కాక దూరముగా మరొకటే అని చూపవలసి వచ్చెను. అదే సమయమున, వారు బహిరంగముగా ఆరాధించిన, లేక ఇంకను రహస్యముగా ఆరాధించు, అబద్ధ దేవతలు అత్యంత అపవిత్ర ఆత్మాలనియు అతి దుష్టులైన మోసపు దురాత్మాలనియు బోధింపవలెను. నిజమైనను కల్పితమైనను తమవైన ఆ నేరములయన్దు వారు ఆనందించు మట్టుకు, తమ పండుగలలో తమ గౌరవమునకు అవి జరుపబడవలెనని వారి చిత్తము. దివ్యమని కనబడు అనుకరణ అధికారము ఇయ్యబడునంతవరకు మానవ బలహీనత శాపార్హ క్రియలనుండి తిరిగి పిలువబడజాలదు. ఇవి మా ఊహలనుండి కాక, పాక్షికముగా ఇటీవలి జ్ఞాపకమునుండి నిరూపించితిమి, ఏలయనగా మేమే అట్టివి అట్టి దేవతలకు జరుపబడుట చూచితిమి. పాక్షికముగా వీటిని నిందగా కాక తమ దేవతల గౌరవముగా సంతతికి నమోదు చేసినవారి లేఖనములనుండి చూపితిమి. ఈలాగున వారిలో అతి పండితుడును అతి భారమైన అధికారము గలవాడునగు వార్రో, మానవ సంగతులను దివ్య సంగతులను గూర్చి వేర్వేరు గ్రంథములు చేసి, ప్రతిదాని ప్రత్యేక గౌరవము చొప్పున కొన్నిటిని మానవములలోను కొన్నిటిని దివ్యములలోను పంచి, రంగస్థల నాటకములను మానవ సంగతులలో ఏమాత్రము ఉంచక దివ్య సంగతులలో ఉంచెను. అయితే రాజ్యములో మంచివారు నిజాయితీపరులు ఉన్నయేడల రంగస్థల నాటకములు మానవ సంగతులలో సహితము అనుమతిమ్పబడరాదు. ఇది అతడు స్వంత అధికారమున కాక, రోమాలో పుట్టి పెరిగి వాటిని దివ్య సంగతులలో కనుగొణుటవలన చేసెను. మొదటి గ్రంథము చివర తరువాత చర్చింపగోరినదానిని సంక్షేపముగా చెప్పి, తరువాతి రెండు గ్రంథములలో దానిలో భాగమును పూర్తి చేసితిమి గనుక, పాఠకులు ఇప్పుడు మేము దేనిని చేపట్టవలెనని ఎదురుచూచుదురో మేము చూచుచున్నాము.

2. రెండవ మూడవ గ్రంథములలోని సంగతులు

కాబట్టి రోమా గణతంత్రము యొక్క ఆపదలను మా ధర్మమునకు ఆపాదించువారికి విరోధముగా కొంత పలుకుదుమనియు, వారి బలులు నిషేధిమ్పబడక ముందు ఆ నగరమును దాని సామ్రాజ్య ప్రాంతములును పొందిన అనేకమైన గొప్ప కీడులను, మాకు జ్ఞాపకమున్నంతగాను చాలునని ఎంచినతంతగాను, వివరించెదమనియు మేము వాగ్దానము చేసితిమి. మా ధర్మము అప్పటికే వారిపై ప్రకాశించినయేడల, లేక ఈలాగున వారి భక్తహీన ఆచారములను నిషేధించినయేడల, అవన్నియు సంశయము లేక మాకు ఆపాదిమ్పబడెడివి. ఈ సంగతులను రెండవ మూడవ గ్రంథములలో, మేము తలంచునట్లు, పూర్తిగా పరిష్కరించితిమి. రెండవదానిలో నీతి సంబంధమైన కీడులను చెప్పితిమి. ఇవే మాత్రమే లేక ప్రధానముగా కీడులని లెక్కిమ్పదగినవి. మూడవదానిలో మూఢులు మాత్రమే భయపడు వాటిని చెప్పితిమి, అనగా దేహమునకును బయటి సంగతులకును చెందినవి. వీటిని మంచివారును చాలావరకు పొందుదురు. అయితే తాము తామే చెడ్డవారగు ఆ కీడులను వారు సహనముతో కాదు, సంతోషముతోనే స్వీకరించుదురు. ఆ ఒక్క నగరమును దాని సామ్రాజ్యమును గూర్చి నేనెన్ని కొద్ది కీడులను చెప్పితిని! సీజరు అగస్టసు కాలము వరకు సహితము అన్నియు కావు. మనుష్యులు ఒకరిపై ఒకరు మోపిన యుద్ధ వినాశములు నాశనములు కాక, లోకము యొక్క మూలకములనుండి భూసంగతులలో జరుగు కీడులను నేను ఎన్నిక చేసి విస్తరింపగోరినయేడల ఏమి? అట్టి కీడులను గూర్చి అపులేయుసు తాను వ్రాసిన దే ముండో గ్రంథములో ఒక చోట సంక్షేపముగా పలికి, భూసంగతులన్నియు మార్పునకు కూలుటకు నాశనమునకు లోనగుననెను. అతని మాటలలోనే, అతిశయ భూకంపములచే భూమి చీలి, నగరములు నివాసులతో సహా నిర్మూలమైనవి. హఠాత్తు వర్షములచే ప్రాంతములు కొట్టుకొనిపోయెను. పూర్వము ఖండములైనవి అపరిచితమైన క్రొత్త అలలచే ద్వీపములైనవి, మరికొన్ని సముద్రము తగ్గుటచే మనుష్యుని పాదమునకు దాటదగినవైనవి. గాలులచే తుఫానులచే నగరములు కూలెను. మేఘములనుండి అగ్నులు మెరిసి తూర్పు ప్రాంతములు కాలి నశించెను. పడమటి తీరములలో నీళ్ళు వరదలు పొంగి అట్టి నాశనములే కలిగెను. ఈలాగున పూర్వము ఎట్నా యొక్క ఎత్తైన అగ్నిముఖములనుండి దేవునిచే రాజేయబడిన అగ్ని నదులు ప్రవాహమువలె కొండలపైనుండి దిగెను. చరిత్రనుండి నేను కనుగొణగలిగిన చోట్లనుండి ఇవియు ఇట్టివియు సమకూర్చగోరినయేడల, క్రీస్తు నామము వారి విగ్రహముల నామములను క్రింద పెట్టక ముందు ఆ కాలములలో జరిగినదానిని నేనెక్కడ ముగించెదను? ఆ నామములు నిజరక్షణకు అంత వ్యర్థమైనవియు హానికరమైనవియు. వారి ఏ ఆచారములను ఏ కారణమున, సమస్త రాజ్యములు ఎవని శక్తిలోనున్నవో ఆ సత్యదేవుడు వారి సామ్రాజ్య విస్తరణకు అనుగ్రహింప దయచేసెనో నేను చూపెదనని వాగ్దానము చేసితిని. వారు దేవతలని తలంచువారు వారికి ఏమియు లాభము చేయలేదనియు, మోసపుచ్చి మరులుపెట్టి మరింత హాని చేసిరనియు చూపెదనని చెప్పితిని. కాబట్టి ఇప్పుడు ఈ సంగతులను, ముఖ్యముగా రోమా సామ్రాజ్య వృద్ధిని, పలుకవలెనని నాకు తోచుచున్నది. వారు దేవతలుగా ఆరాధించిన దురాత్మల హానికర మోసములచే వారి నడతలలోనికి ప్రవేశపెట్టబడిన అనేక కీడులను గూర్చి, ముఖ్యముగా రెండవ గ్రంథములో, నేనిప్పటికే కొంచెము కాక పలికితిని. అయితే పూర్తి చేయబడిన మూడు గ్రంథములందును తగిన చోట, యుద్ధాచారమును మించి అనాగరికులు ఎంత గౌరవము చెల్లించినో ఆ క్రీస్తు నామము ద్వారా దేవుడు మంచివారికినీ చెడ్డవారికినీ ఎంత సహాయము దయచేసెనో మేము చూపితిమి. వ్రాయబడినట్లు: మంచివారిపైను చెడ్డవారిపైను తన సూర్యుని ఉదయింపజేయువాడు, నీతిమంతులకును అనీతిమంతులకును వర్షమిచ్చువాడు. మత్తయి 5:45

3. యుద్ధములచే మాత్రమే సంపాదిమ్పబడిన సామ్రాజ్య విస్తారము జ్ఞానులకును ధన్యులకును మేలులలో లెక్కిమ్పదగునా

ఇప్పుడు కాబట్టి, నీచ క్రీడల అంత్యక్రియలచేతను నీచ మనుష్యుల పరిచర్యచేతను సహితము తాము గౌరవముగా ఆరాధించుదుమని వాదించు ఆ దేవతలకు రోమా సామ్రాజ్యము యొక్క అతి గొప్ప విస్తారమును దీర్ఘకాలమును ఆపాదింప వారెట్లు ధైర్యము చేయుదురో చూతము. అయితే మొదట కొంత విచారింపగోరుదును. సామ్రాజ్యము యొక్క గొప్పతనమును విస్తారమును గూర్చి అతిశయింపగోరుటలో ఏ హేతువు, ఏ వివేకము ఉన్నది? చీకటి భయముతోను క్రూర కామముతోను యుద్ధ హత్యలలోను రక్తములోను ఎల్లప్పుడు పొర్లు మనుష్యుల సౌభాగ్యమును నీవు చూపజాలనప్పుడు ఏమి గర్వము? ఆ రక్తము అంతర్యుద్ధములోనైనను పరదేశ యుద్ధములోనైనను ఇంకను మానవ రక్తమే. వారి ఆనందము పెళుసైన కాంతి గల అద్దముతో పోల్చదగును. అది హఠాత్తుగా ముక్కలగునేమోనని భయంకరముగా భయపడునది. ఇది మరింత సులభముగా కనబడునట్లు, శూన్య బడాయిచే కొట్టుకొనిపోయి మనము నిశ్శేషము కాకుండునట్లు, జనములు రాజ్యములు ప్రాంతములు అను గొప్పధ్వని పేరులచే మన శ్రద్ధ అంచును మొద్దుబార్చకుండునట్లు చూతము. అయితే ఇద్దరు మనుష్యుల కథను ఊహించుదము. ఏలయనగా ప్రతి వ్యక్తి మనుష్యుడు, భాషలో ఒక అక్షరమువలె, భూమిని ఎంత విస్తరించినను నగరమునకును రాజ్యమునకును మూలకము. ఈ ఇద్దరిలో ఒకడు దరిద్రుడు, లేక మధ్యస్థ స్థితి గలవాడు. మరొకడు అతి ధనవంతుడు. అయితే ధనవంతుడు భయములతో కలవరపడి, అసంతృప్తితో క్షీణించి, దురాశతో మండి, ఎన్నడును నిర్భయుడు కాక, ఎల్లప్పుడు అశాంతుడై, శత్రువుల నిరంతర పోరాటముచే ఊపిరి తీసికొనుచు, ఈ దుఃఖములచే తన వారసత్వమును అపారముగా పెంచుచు, ఆ పెంపులచే అతి చేదు చింతలను కూడా పోగుచేయుచున్నాడు. అయితే మధ్యస్థ సంపద గల ఆ మరొకడు చిన్నదియు సంకుచితమునగు ఆస్తితొ తృప్తుడై, తన కుటుంబమునకు అతి ప్రియుడై, బంధువులతో పొరుగువారతో స్నేహితులతో అతి మధురమైన సమాధానము అనుభవించి, భక్తిలో దైవభయుడై, మనస్సులో దయగలవాడై, దేహములో ఆరోగ్యవంతుడై, జీవితములో మితాహారి, నడతలో పవిత్రుదు, మనస్సాక్షిలో నిర్భయుడు. ఏది ఎన్నుకోనవలెనో సంశయింప ధైర్యము చేయు మూఢుదెవడైనను ఉండునా నాకు తెలియదు. కాబట్టి ఈ ఇద్దరు మనుష్యుల విషయమలోనే, ఇద్దరు కుటుంబములలోను, రెండు జాతులలోను, రెండు రాజ్యములలోను, ఈ ప్రశాంతత పరీక్ష నిలుచును. దీనిని జాగ్రత్తగా పక్షపాతము లేకుండ వాడినయేడల, కేవల సౌభాగ్య ప్రదర్శన ఎక్కడ నివసించునో, నిజమైన ధన్యత ఎక్కడనో మనము అతి సులభముగా చూచెదము. కాబట్టి సత్యదేవుడు ఆరాధిమ్పబడి, నిజమైన ఆచారములతోను నిజమైన గుణముతోను సేవింపబడినయేడల, మంచివారు దూరముగాను విశాలముగాను దీర్ఘకాలము పాలించుట లాభకరము. ఇది వారికి అంతగా కాక వారు పాలించువారికే లాభకరము. ఏలయనగా వారిని గూర్చినంతవరకు, దేవుని గొప్ప వరములగు వారి భక్తియు నీతియు నిజమైన సౌభాగ్యము ఇచ్చుటకు చాలును, ఇప్పటి జీవితమును బాగుగా బ్రదికి తరువాత నిత్యమైనదానిని పొందునట్లు. కాబట్టి ఈ లోకములో మంచివారి ఆధిపత్యము వారికి అంతగా కాక మానవ వ్యవహారములకే లాభకరము. అయితే చెడ్డవారి ఆధిపత్యము ముఖ్యముగా పాలించు వారికే హాని. ఏలయనగా వారు దుష్టత్వములో మరింత స్వేచ్ఛచే తమ ఆత్మలను నాశనము చేయుదురు. వారిక్రింద సేవలో ఉంచబడినవారు తమ స్వంత అక్రమముచే తప్పు హాని పొందరు. ఏలయనగా నీతిమంతులకు అన్యాయ పాలకులు మోపు సమస్త కీడులు నేర శిక్ష కావు, గుణ పరీక్ష. కాబట్టి మంచివాడు దాసుడైనను స్వతంత్రుడు. అయితే చెడ్డవాడు పాలించినను దాసుడు, ఒక్క మనుష్యునికి కాదు, మరింత భారమైనది, తనకున్న దుర్గుణములంత మంది ప్రభువులకు. ఈ దుర్గుణములను గూర్చి దివ్యలేఖనము పలుకునప్పుడు: ఎవనిచే ఏ మనుష్యుడు జయిమ్పబడునో వానికే అతడు దాసుడు కూడా. 2 పేతురు 2:19

4. న్యాయము లేని రాజ్యములు దోపిడులవలె ఎట్లు ఉండును

కాబట్టి న్యాయము తీసివేయబడినయేడల, రాజ్యములు గొప్ప దోపిడులు కాక మరేమి? దోపిడులు తామే చిన్న రాజ్యములు కాక మరేమి? ముఠా మనుష్యులతో కూర్చబడును. ఒక నాయకుని అధికారముచే పాలింపబడును. సంఘటన ఒప్పందముచే కట్టబడును. కొల్లసొమ్ము అంగీకరిమ్పబడిన నియమముచే పంచబడును. త్యజింపబడినవారిని చేర్చుటచే ఈ కీడు ఇంతగా పెరిగి స్థలములను పట్టుకొని, నివాసములు స్థిరపరచి, నగరములను స్వాధీనపరచుకొని, జనములను లోపరచుకొనినయేడల, అది మరింత స్పష్టముగా రాజ్యము అను పేరు ధరించును. ఏలయనగా వాస్తవము ఇప్పుడు దురాశ తొలగింపబడుటచే కాక శిక్షారాహిత్యము చేర్చబడుటచే స్పష్టముగా ఇయ్యబడును. నిజమునకు పట్టుబడిన ఒక కొల్లగాడు అలెక్జాండరు మహారాజునకు ఇచ్చిన జవాబు సముచితమును సత్యమును. ఆ రాజు సముద్రమును శత్రుత్వముతో ఎందుకు పట్టుకొనియున్నావని అడిగినప్పుడు, అతడు ధైర్య గర్వముతో జవాబిచ్చెను: నీవు భూమి అంటటిని పట్టుకొనుటలో ఏమి అర్థమో అదే. అయితే నేను చిన్న ఓడతో చేయుదును గనుక దొంగనని పిలువబడుదును, నీవు గొప్ప నౌకాదళముతో చేయుదువు గనుక చక్రవర్తివని పేరు పొందుదువు.

5. రాజ గౌరవమువలె శక్తి పొందిన పారిపోయిన క్రీడాయోధులు

కాబట్టి రోములుసు ఎట్టి మనుష్యులను సమకూర్చెనో నేను విచారింప నిలువను, అతడు వారిని గూర్చి ఎంతగా ఆలోచించెనో చూచి. వారు నడిచిన ఆ జీవితమునుండి తన నగర సహవాసములోనికి తీసికొనబడి, తాము అర్హులైన శిక్షను తలంచుట మానవలెనని అతడు తలంచెను. ఆ భయమే వారిని మరింత దుష్కృత్యములకు తరిమెను. ఈలాగున ఇకమీడట వారు సమాజములో మరింత ప్రశాంత సభ్యులగునట్లు అతడు కోరెను. అయితే నేనిది పలుకుదును. అనేక జాతులను లోపరచుకొని ఇప్పటికే గొప్పదై సర్వులకు భయముగా ఉన్న రోమా సామ్రాజ్యము తానే మిక్కిలి భయపడెను. కాంపానియాలో క్రీడలనుండి పారిపోయిన కొద్ది క్రీడాయోధులు గొప్ప సైన్యమును సమకూర్చి ముగ్గురు సేనానులను నియమించి ఇటలీని అతి విశాలముగాను క్రూరముగాను నాశనము చేసినన్దున, వినాశకర పతనమును అతి కష్టముతోనే తప్పించుకొనెను. ఈ మనుష్యులకు ఏ దేవుడు సహాయము చేసెనని వారు చెప్పనిమ్ము, చిన్నదియు తృణీకరిమ్పదగినదియునగు దొంగల ముఠానుండి, అంత గొప్ప బలములు కోటలు గల రోమీయులు సహితము భయపడు రాజ్యము వరకు వారు చేరునట్లు. లేక వారు దీర్ఘకాలము నిలువలేదు గనుక దివ్య సహాయము పొందలేదని వారు కాదనెదరా? ఏ మనుష్యుని జీవితమైనను దీర్ఘకాలము నిలుచునట్లు! అట్లయినయేడల దేవతలు ఎవనిని పాలింప సహాయము చేయరు, ఏలయనగా వ్యక్తులందరు త్వరగా చనిపోవుదురు. సర్వాధికారము వరమని లెక్కిమ్పరాదు, ఏలయనగా కొద్ది కాలములో ప్రతి మనుష్యునిలోను, ఈలాగున వారందరిలో ఒక్కొక్కరిని, అది ఆవిరివలె మాయమగును. రోములుసు క్రింద దేవతలను ఆరాధించి చిరకాలమునకు ముందే చచ్చినవారికి, వారి మరణము తరువాత రోమా సామ్రాజ్యము ఇంత గొప్పదైనదనుట ఏమి ప్రయోజనము, వారు అడుగునున్న శక్తుల ఎదుట తమ వ్యాజ్యములు వాదించుచుండగా? ఆ వ్యాజ్యములు మంచివైనను చెడ్డైనను, మన ప్రస్తుత ప్రశ్నకు లెక్క కాదు. ఇది తమ క్రియల భారమును మోయు వారందరికి అర్థము చేసికొనవలెను. తమ జీవితపు కొద్ది దినములలో సామ్రాజ్య పదవి రంగమును త్వరగాను ఆతురముగాను దాటినవారికి ఇది వర్తించును. అయినను ఆ పదవి తాను చనిపోవు మనుష్యుల నిరంతర వరుసచే నింపబడి దీర్ఘకాలములు నిలిచెను. అయితే అతి కొద్ది కాలము మాత్రమే నిలుచు ఆ వరములు సహితము దేవతల సహాయమునకు ఆపాదిమ్పవలెననినయేడల, ఈ క్రీడాయోధులు కొద్దిగా సహాయము పొందలేదు. వారు దాస్య బంధములను తెంచి, పారిపోయి, తప్పించుకొని, గొప్పదయు అతి బలమైనదియునగు సైన్యమును లేపిరి. తమ నాయకుల చిత్తమునకు ఆజ్ఞలకు విధేయులై రోమా మహిమకు మిక్కిలి భయముగా ఉండిరి. అనేక రోమా సేనానులచే లోపరచబడక, అనేక స్థలములను పట్టుకొని, అతి అనేక విజయములు పొంది, తాము కోరిన సుఖములను అనుభవించి, తమ కామము సూచించినది చేసిరి. చివరకు జయిమ్పబడువరకు, అది అత్యంత కష్టముతోనే చేయబడెను, ఉన్నతముగాను ఆధిపత్యముతోను బ్రదికిరి. అయితే మరి గొప్ప సంగతులకు వచ్చెదము.

6. నీనుసు దురాశను గూర్చి, అతడు మరింత విశాలముగా పాలింపగోరి పొరుగువారిపై మొదట యుద్ధము చేసెను

గ్రీకు, లేక అన్యజన, చరిత్రను లాటినులో, తాను అనుసరించిన ట్రోగుసు పొంపేయుసువ్లె సంక్షేపముగా వ్రాసిన జస్టీనుసు తన గ్రంథమును ఈలాగున ఆరంభించును. జనములు జాతులు వ్యవహారముల ఆరంభములో పాలన రాజుల చేతులలో ఉండెను. వారు ప్రజలను ముఖస్తుతి చేయుటచే కాక మంచివారు వారి మితత్వమును ఎరుగుటచే ఈ మహిమ ఎత్తునకు ఎత్తబడిరి. ప్రజలూ ఏ నియమములచేను బంధిమ్పబడలేదు. రాజుల తీర్పులే నియమముల స్థానము. సామ్రాజ్య సరిహద్దులను విస్తరింపక కాచుటయే ఆచారము. రాజ్యములు ప్రతి పాలకుని స్వదేశ హద్దులలోనే ఉంచబడెను. అష్షూరు రాజు నీనుసు మొదట, సామ్రాజ్యముపై క్రొత్త కామముచే, జాతుల పాతదియు పితృసంబంధమన్నట్టదియునగు ఆచారమును మార్చెను. అతడు మొదట పొరుగువారిపై యుద్ధము చేసి, ఇంకను ఎదురు నిలుచ నేర్వని జాతులను లిబియా సరిహద్దుల వరకు పూర్తిగా లోపరచుకొనెను. కొంచెము తరువాత అతడు పలుకును. నీనుసు తాను పొందిన అధికార గొప్పతనమును నిరంతర స్వాధీనముచే స్థిరపరచెను. సమీప పొరుగువారిని జయించి, బలముల చేరికచే బలపడి ఇతరులవైపు వెళ్ళి, ప్రతి క్రొత్త విజయమును తరువాతిదానికి సాధనము చేసి, తూర్పు అంటటి జాతులను లోపరచుకొనెను. అతడుగాని ట్రోగుసుగాని సాధారణముగా ఎంత వాస్తవ నిష్ఠతో వ్రాసినను, వారు కొన్నిసార్లు అబద్ధము పలికిరని మరింత నమ్మదగిన ఇతర గ్రంథకర్తలు చూపుదురు. అయినను అష్షూరు రాజ్యము నీనుసు రాజుచే విశాలముగా విస్తరింపబడెనని ఇతర గ్రంథకర్తలలో అంగీకారము. అది ఇంత దీర్ఘకాలము నిలిచెను గనుక రోమా సామ్రాజ్యము ఇంకను అదే వయస్సు చేరలేదు. కాలగణన చరిత్రను వ్రాసినవారు వ్రాయునట్లు, నీనుసు పాలన ఆరంభించిన మొదటి సంవత్సరమునుండి మేదీయులకు మార్చబడువరకు ఈ రాజ్యము పండ్రెండు వందల నలువది సంవత్సరములు నిలిచెను. అయితే నీ పొరుగువారిపై యుద్ధము చేసి అక్కడనుండి ఇతరులవైపు సాగి, కేవల ఆధిపత్య కామముచే నీకు హాని చేయని ప్రజలను నలుగగొట్టి లోపరచుకొనుట గొప్ప దోపిడి కాక మరేమని పిలువదగును?

7. భూలోక రాజ్యములు లేచుటలోను పడుటలోను దేవతల సహాయముచే సహాయింపబడెనా విడువబడెనా

ఈ రాజ్యము దేవతల సహాయము లేకుండ ఇంత గొప్పదై దీర్ఘకాలము నిలిచినయేడల, రోమా సామ్రాజ్యము యొక్క విశాల భూమిని దీర్ఘకాలమును రోమా దేవతలకు ఎందుకు ఆపాదిమ్పవలెను? దానిలో కారణమేది అయినను అదే ఇతరదానిలోను. అయితే ఇతరదాని వర్ధనమును కూడా దేవతల సహాయమునకు ఆపాదిమ్పవలెనని వారు వాదించినయేడల, ఏ వారికి అని నేను అడుగుదును? ఏలయనగా నీనుసు జయించిన ఇతర జాతులు అప్పుడు వేరు దేవతలను ఆరాధింపలేదు. లేక అష్షూరీయులకు స్వంత దేవతలుండి, వారు సామ్రాజ్య నిర్మాణములోను రక్షణలోను అన్నట్లు మరింత నేర్పరులైన పనివారైనయేడల, వారు చచ్చిరా, తామును సామ్రాజ్యమును పోగొట్టుకొనినన్దున? లేక జీతము మోసపుచ్చబడి, లేక మరింత గొప్పది వాగ్దానము చేయబడి, మేదీయులవైపు, అక్కడనుండి మరల పారసీకులవైపు వెళ్ళుటను ఎన్నుకొనిరా, కూరుసు వారిని పిలిచి ఇంకను మరింత లాభకరమైనది వాగ్దానము చేసెను గనుక? ఈ జాతి నిజమునకు, విస్తారములో గొప్పదై కాలములో అంత క్షణికమైన మాసిదోనియ అలెక్జాండరు రాజ్యము కాలమునుండి, తన స్వంత సామ్రాజ్యమును నిలుపుకొని ఈ దినమున తూర్పున చిన్నది కాని భూములను పట్టుకొనియున్నది. అట్లయినయేడల, దేవతలు నమ్మకము లేనివారు, తమవారిని విడిచి శత్రువులవైపు వెళ్లువారు. మనుష్యుడు మాత్రమైన కమిల్లుసు అట్లు చేయలేదు. అత్యంత శత్రు రాజ్యమును జయించి లోపరచుకొని, తాను ఇంత చేసిన రోమా కృతఘ్నమని అనుభవించినను, తరువాత ఆ హానిని మరచి స్వదేశమును జ్ఞాపకము చేసికొని గౌలులనుండి దానిని మరల విడిపించెను. లేక వారు దేవతలు ఉండవలసినంత బలవంతులు కారు, మానవ నేర్పుచేతను బలముచేతను జయిమ్పబడగలరు గనుక. లేక వారు తమలో తాము యుద్ధము చేయునప్పుడు దేవతలు మనుష్యులచే జయిమ్పబడక, కొన్ని నగరములకు ప్రత్యేకమైన కొందరు దేవతలు బహుశా ఇతర దేవతలచే జయిమ్పబడినయేడల, వారికి తమలో తాము కలహములున్నవనియు ప్రతివాడు తన భాగము నిమిత్తము వాటిని నిలుపుననియు అగును. కాబట్టి ఒక నగరము తన స్వంత దేవతలను ఆరాధింపక, తమ ఆరాధకులకు సహాయము చేయు ఇతరులనే ఆరాధింపవలెను. చివరకు, దేవతల పక్షమార్పు పలాయనము వలస యుద్ధోత్తరము ఏదైనను, ఈ రాజ్యములు యుద్ధములో గొప్ప నాశనములచే పోగొట్టుకొనబడి మార్చబడినప్పుడు ఆ భూభాగములలో క్రీస్తు నామము ఇంకను ప్రకటిమ్పబడలేదు. పండ్రెండు వందల సంవత్సరములకు మించి అష్షూరీయులనుండి రాజ్యము తీసివేయబడినప్పుడు, క్రైస్తవ ధర్మము అక్కడ ఇప్పటికే మరొక నిత్య రాజ్యమును ప్రకటించి అబద్ధ దేవతల భక్తహీన ఆరాధనను ఆపినయేడల, ఆ జాతి మూఢులు మరేమి పలికెడివారు? అంత దీర్ఘకాలము కాపాడబడిన రాజ్యము తమ స్వంత మతములను విడిచి క్రైస్తవ్యమును స్వీకరించుట తప్పు మరొక కారణమున పోగొట్టుకొనబడజాలదని తప్పు? ఆలాగున పలుకబడగల ఆ మూఢ వాక్యములో మనము పలుకు వారు తమ పోలికను చూచి, వారిలో ఏ సిగ్గు ఉన్నయేడల, ఇట్టి సణుగులే పలికినన్దుకు సిగ్గుపడనిమ్ము. అయినను రోమా సామ్రాజ్యము మార్చబడుటకంటే బాధింపబడుచున్నది. ఇది క్రీస్తు నామము వినబడక ముందు ఇతర కాలములలోను దానికి సంభవించెను, అట్టి బాధ తరువాత అది పునఃస్థాపిమ్పబడెను. ఈ కాలములలోను దీనిని నిరాశపడనక్కర లేదు. ఏలయనగా ఈ సంగతిని గూర్చి దేవుని చిత్తము ఎవడు ఎరుగును?

8. ఒక్కొక్క సంగతి జాగ్రత్త సహితము ఒక్కొక్క దేవతకు అప్పగింపబడజాలదని నమ్మిన రోమీయులు తమ సామ్రాజ్య వృద్ధికిని రక్షణకును ఏ దేవత అధ్యక్షుడని తలంచగలరు

తరువాత, వారికి ఇష్టమైనయేడల, రోమీయులు ఆరాధించు ఇంత గొప్ప దేవతల సమూహములోనుండి, ప్రత్యేకముగా ఎవరిని, లేక ఏ దేవతలను ఆ సామ్రాజ్యమును విస్తరింపజేసి కాపాడిరని వారు నమ్ముదురో అడుగుదము. ఇంత శ్రేష్ఠమైనదియు అత్యున్నత్త గౌరవముతో నిండినదియునగు ఈ పనిలో ఏ భాగమునైనను క్లోఆసీనా దేవతకు ఆపాదింప వారు ధైర్యము చేయరు; లేక విలాసమునుండి పేరు పొందిన వొలూపియాకు; లేక కామమునుండి పేరు పొందిన లిబెంటీనాకు; లేక శిశువుల కేకలపై అధ్యక్షుడైన వాటికానుసుకు; లేక వారి తొట్టెలను పాలించు కునీనాకు. అయితే దేవతలు దేవతల పేరులన్నిటిని ఈ గ్రంథము ఒక భాగములో ఎట్లు వివరింపగలము, వారు గొప్ప గ్రంథములలో సహితము కష్టముగా ఇముడ్చి, ఈ దేవతలలో ఒక్కొక్క సంగతి గూర్చిన ప్రత్యేక పనులను పంచుదురు? తమ భూముల బాధ్యతను ఒక్క దేవునికి అప్పగింపవలెనని సహితము వారు తలంచలేదు: పొలములను రుసీనాకు అప్పగించిరి; పర్వత శిఖరములను జుగటీనుసుకు; ఎత్తైన మైదానములపై కొల్లటీనా దేవతను నియమించిరి; లోయలపై వల్లోనియాను. అన్ని ధాన్య పంటలను ఒక్కసారే ఆమె జాగ్రత్తకు అప్పగింపగలిగినంత సమర్థురాలైన ఒక సెగెటియాను సహితము వారు కనుగొణలేకపోయిరి; విత్తనము ఇంకను భూమిక్రింద ఉన్నంతవరకు సేయా దేవతను దానిపై ఉంచెదరు; అది భూమిపైనుండి రొట్టె కాండము అయినప్పుడు సెగెటియా దేవతను దానిపై ఉంచిరి; ధాన్యము కూర్చి నిలువ చేయబడినప్పుడు అది క్షేమముగా ఉండునట్లు తుటిలీనా దేవతను దానిపై ఉంచిరి. మొదటి పచ్చని ఆకులనుండి ఎండిన కంకుల వరకు నిలుచు పంటను కాచుటకు సెగెటియా దేవత చాలునని ఎవడు తలంచడు? అయినను అనేక దేవతలను ప్రేమించు మనుష్యులకు ఆమె చాలలేదు, దీనమైన ఆత్మ ఏకైక సత్యదేవుని పవిత్ర కౌగిలింపును తృణీకరించి దురాత్మల సమూహమునకు వ్యభిచారము చేయునట్లు. కాబట్టి మొలకెత్తు విత్తనములపై ప్రోసెర్పీనాను ఉంచిరి; కాండముల కణుపులపైను ముడులపైను నోడోటుసు దేవుని; కంకులను కప్పు పొరలపై వొలుటీనా దేవతను; ముళ్ళు బయటికి రావలెనని పొరలు తెరుచుకొనినప్పుడు అది పటెలానా దేవతకు ఆపాదిమ్పబడెను; కాండములు క్రొత్త కంకులతో సమానముగా నిలిచినప్పుడు, పూర్వికులు ఈ సమానపరచుటను హోస్టీరె అని పిలిచిరి గనుక అది హోస్టిలీనా దేవతకు ఆపాదిమ్పబడెను; ధాన్యము పూయునప్పుడు ఫ్లోరా దేవతకు అర్పింపబడెను; పాలతో నిండినప్పుడు లక్టుర్నుసు దేవునికి; పక్వమగునప్పుడు మటూటా దేవతకు; పంట నేలనుండి తీయబడినప్పుడు రుంసీనా దేవతకు. ఇంకను అన్నిటిని వివరింపగలను, ఏలయనగా వారికి సిగ్గు లేకున్నను నాకు ఇదంతయు విసుగు. ఈ అతి కొద్ది సంగతులను మాత్రమే చెప్పితిని, రోమా సామ్రాజ్యము వారి దేవతలచే స్థాపిమ్పబడి వృద్ధి చేయబడి కాపాడబడెనని వారు ఏమాత్రము పలుక ధైర్యము చేయరని అర్థమగునట్లు; వారికి తమ పనులన్నియు ఈలాగున పంచబడెను గనుక సాధారణ పర్యవేక్షణ ఎవనికిని అప్పగింపబడలేదు. కాబట్టి ధాన్యమును చెట్లను కాచుటకు అనుమతిమ్పబడని సెగెటియా సామ్రాజ్యమును ఎప్పుడు కాచగలదు? శిశువుల తొట్టెలను మించి పర్యవేక్షణ అనుమతిమ్పబడని కునీనా యుద్ధమును గూర్చి ఎప్పుడు తలంచగలదు? కంకి పొరతో సహితము పని లేక కణుపు ముడులతో మాత్రమే పని గల నోడోటుసు యుద్ధములో ఎప్పుడు సహాయము చేయగలాడు? ప్రతివాడు తన ఇంటి ద్వారమున ఒక ద్వారపాలకుని ఉంచును, అతడు మనుష్యుడు గనుక చాలును; అయితే ఈ ప్రజలు ముగ్గురు దేవతలను ఉంచిరి, తలుపులకు ఫోర్కులుసు, కీలుకు కార్డియా, గడపకు లిమెంటీనుసు. ఈలాగున ఫోర్కులుసు అదే సమయమున కీలును గడపను కూడా కాచజాలడు.

9. రోమా సామ్రాజ్యము యొక్క గొప్ప విస్తారమును దీర్ఘకాలమును జూపిటరుకు ఆపాదిమ్పవలెనా, ఆరాధకులు అతనిని ప్రధాన దేవుడని నమ్ముదురు

కాబట్టి ఆ చిన్న దేవతల సమూహమును విడిచి, లేక కొంతకాలము దాటి, రోమా ఇంత గొప్పదై అనేక జాతులపై ఇంత దీర్ఘకాలము పాలించునట్లు చేసిన గొప్ప దేవతల పాత్రను విచారింపవలెను. నిశ్చయముగా కాబట్టి ఇది జూపిటరు పని. ఏలయనగా అతడు సమస్త దేవతలకును దేవతలకును రాజని వారు చెప్పుదురు, అతని దండముచేతను ఎత్తైన కొండపైని కపిటోలుచేతను చూపబడునట్లు. ఆ దేవుని గూర్చి వారు ఒక మాటను ప్రకటించుదురు, అది కవిది అయినను అతి సముచితము: సమస్తమును జూపిటరుతో నిండియున్నవి. విగ్రహము లేక ఏకైక దేవుని ఆరాధించువారు సహితము, మరొక పేరుతో అయినను, ఈ దేవుని ఆరాధించుదురని వార్రో నమ్మును. అట్లయినయేడల రోమాలో నిజమునకు ఇతర జాతులలోను అతడు ఎందుకు ఇంత చెడ్డగా వాడబడెను, అతని ప్రతిమ చేయబడునట్లు? ఇది వార్రోకు తానే అంత అయిష్టమైనది గనుక, ఇంత గొప్ప నగరము యొక్క వక్ర ఆచారముచే ఓడింపబడినను, ప్రజలకు ప్రతిమలు నియమించినవారు భయమును తీసివేసి పొరపాటును చేర్చిరని పలుకుటలోను వ్రాయుటలోను అతనికి ఏమాత్రము సంశయము లేదు.

10. లోకము వివిధ భాగములపై వివిధ దేవతలను ఉంచినవారు ఏ అభిప్రాయములను అనుసరించిరి

అయితే జూనో అతనికి భార్యగా ఎందుకు కలుపబడెను, సహోదరియు జంటయు అని ఒక్కసారే పిలువబడునది? ఏలయనగా, వారు పలుకుదురు, ఈథరులో జూపిటరు, గాలిలో జూనో ఉన్నారు; ఈ రెండు మూలకములు కలుపబడినవి, ఒకటి ఉన్నతము, మరొకటి అధమము. కాబట్టి సమస్తమును జూపిటరుతో నిండియున్నవి అని పలుకబడు అతడు కాడు, జూనో కూడా ఏదో భాగమును నింపినయేడల. ప్రతివాడు రెండింటిని నింపునా, ఈ జంట ఇద్దరు ఈ రెండు మూలకములలోను, ప్రతిదానిలోను ఒక్కసారే ఉన్నారా? అయితే ఈథరు జూపిటరుకు, గాలి జూనోకు ఎందుకు ఇయ్యబడెను? అంతేకాక ఈ ఇద్దరు చాలవలెను. సముద్రము నెప్ట్యూనుకు, భూమి ప్లూటోKఉ ఎందుకు అప్పగింపబడెను? వీరును జంటలు లేకుండ విడువబడకుండునట్లు సలాసియా నెప్ట్యూనుతో, ప్రోసెర్పీనా ప్లూటోతో కలుపబడెను. ఏలయనగా జూనో ఆకాశము యొక్క అధమ భాగమును అనగా గాలిని పట్టుకొనినట్లు, సలాసియా సముద్రము యొక్క అధమ భాగమును, ప్రోసెర్పీనా భూమి యొక్క అధమ భాగమును పట్టుకొనునని వారు పలుకుదురు. ఈ కల్పనలను ఎట్లు పాచికలు కుట్టవచ్చునో వారు వెదకుదురు, అయితే మార్గము కనుగొణరు. ఏలయనగా ఇవి అట్లే అయినయేడల వారి పూర్విక పండితులు లోకమునకు నాలుగు కాక మూడు ప్రధాన మూలకములున్నవని నిలుపెడివారు, ప్రతి మూలకమునకు ఒక జంట దేవతలుండునట్లు. ఇప్పుడు ఈథరు ఒకటి, గాలి మరొకటి అని వారు నిశ్చయముగా చెప్పిరి. అయితే నీరు, ఉన్నతమైనను అధమమైనను, నిశ్చయముగా నీరే. అది ఎంత విభిన్నమైనను, నీరు కాకుండునంతగా ఎన్నడును అగునా? అధమ భూమి, ఏ దేవతచే వేరుపరచబడినను, భూమి కాక మరేమి అగును? ఇదిగో కాబట్టి, భౌతిక లోకమంతయు ఈ నాలుగు లేక మూడు మూలకములలో పూర్తి అయినయేడల, మినర్వా ఎక్కడ ఉండును? ఆమె ఏమి పట్టుకొనవలెను, ఏమి నింపవలెను? ఏలయనగా ఆమె ఈ ఇద్దరితో కపిటోలులో ఉంచబడెను, వారి వివాహ సంతానము కాకున్నను. లేక ఆమె ఈథరు యొక్క ఉన్నత భాగమును పట్టుకొనునని వారు పలికినయేడల ఆ కారణముననే కవులు ఆమె జూపిటరు తలనుండి పుట్టెనని కల్పించిరి అయితే ఆమె జూపిటరుకంటే ఉన్నతురాలు గనుక దేవతల రాణిగా ఎందుకు లెక్కిమ్పబడడు? కుమార్తెను తంద్రికంటే ముందు ఉంచుట అనుచితము గనుకనా? అయితే జూపిటరు తానే సాటర్నువైపు ఆ న్యాయ నియమము ఎందుకు పాటిమ్పబడడు? అతడు జయిమ్పబడెను గనుకనా? అయితే వారు పోరాడిరా? ఏమాత్రము కాదు, వారు పలుకుదురు; అది ముసలి స్త్రీల కల్పన. ఇదిగో, కల్పనలను నమ్మరాదు, దేవతలను గూర్చి మరింత యోగ్యమైన అభిప్రాయములు పట్టుకొనవలెను! అయితే జూపిటరు తంద్రికి ఉన్నతము కాకున్నను సమాన గౌరవమైనను ఆసనము ఎందుకు ఇయ్యరు? ఏలయనగా సాటర్ను కాలము యొక్క పొడుగు అని వారు పలుకుదురు. కాబట్టి సాటర్నును ఆరాధించువారు కాలమును ఆరాధించుదురు; దేవతల రాజైన జూపిటరు కాలమునుండి పుట్టెనని సూచింపబడును. జూపిటరును జూనోను కాలమునుండి పుట్టిరని పలుకుట ఏమైనను అయోగ్యమా, అతడు ఆకాశము ఆమె భూమి అయినయేడల, ఆకాశమును భూమియు చేయబడినవి గనుక నిత్యము కావు? ఏలయనగా వారి పండితులు జ్ఞానులు దీనిని కూడా తమ గ్రంథములలో ఉంచిరి. వర్జిల ఆ మాటను కవి కల్పనలనుండి కాక తత్త్వశాస్త్ర గ్రంథములనుండి తీసికొనెను,

అనగా తెల్లుసు అను భూమి ఒడిలోనికి. అయినను ఇక్కడను వారు కొన్ని భేదములున్నవని చెప్పి, భూమి తానే టెర్రా ఒకటి, తెల్లుసు మరొకటి, తెల్లూమో మరొకటి అని తలంచుదురు. వీటన్నిటిని వారు దేవతలుగా ఉంచి, స్వంత పేరులతో పిలిచి, స్వంత పనులచే వేరుపరచి, స్వంత బలిపీఠములతోను ఆచారములతోను ఆరాధించుదురు. ఈ అదే భూమిని వారు దేవతల తల్లి అని కూడా పిలుచుదురు, కాబట్టి వారి కవిత గ్రంథములు కాక పవిత్ర గ్రంథముల చొప్పున జూనో సహోదరియు భార్యయు మాత్రమే కాక జూపిటరు తల్లి కూడా అగును. ఆ అదే భూమిని వారు సెరెసుగాను వెస్టాగాను ఆరాధించుదురు; అయినను మరింత తరచుగా వెస్టా పొయ్యిలకు చెందిన అగ్ని మాత్రమే అని నిలుపుదురు, అది లేక నగరము నిలువజాలదు; కాబట్టి కన్యలు ఆమెను సేవించుట ఆచారము, ఏలయనగా కన్యనుండి ఏమియు పుట్టనట్లు అగ్నినుండి ఏమియు పుట్టదు; అయితే కన్యనుండి పుట్టినవాడు ఈ మూఢత్వమంటటిని పూర్తిగా తీసివేసి ఆర్పవలెను. అగ్నికి ఇంత గౌరవమును అన్నట్లు పవిత్రతను ఆపాదించి, కొన్నిసార్లు వెస్టాను వీనసు అని పిలుచుటకు సిగ్గుపడనివారిని ఎవడు సహింపగలడు, గౌరవింపబడిన కన్యత్వము ఆమె సేవకులలో మాయమగుటకు? వెస్టా వీనసు అయినయేడల కన్యలు వేనరీనుండి విరమిసి ఆమెను ఎట్లు యోగ్యముగా సేవింపగలరు? రెండు వీనసులు ఉన్నయా, ఒకటె కన్య, మరొకటె కన్య కాదా? లేక మూడు ఉన్నయా, ఒకటె కన్యల దేవత, ఆమె వెస్టా అని కూడా పిలువబడును, మరొకటె భార్యల దేవత, ఇన్కొకటె వేశ్యల దేవత? ఆమెదే ఫీనీషీయులు తమ కూర్తెలనూ భర్తలకు కలుపక ముందు వేశ్యగంచె ఆర్పించిరి. వీటిలో ఎవరు వుల్కను భార్య? నిశ్చయముగా కన్య కాదు, ఆమెకు భర్తయుండు గనుక. ఆ వేశ్య అని పలుకుట మాకు దూరము, జూనో కూంఆరునికి మినర్వా సహపనివానికి అన్యాయము చేసినట్లున్దకూడడు. కాబట్టి ఆమె వివాహిత జనులకు చెందినదని గ్రహింపవలెను; అయితే మార్సుతో ఆమె చేసినదానిని వారు అనుకరింపవలెనని మేము కోరము. మరల, వారు పలుకుదురు, నీవు కల్పనలకు తిరిగివచ్చితివని. ఈ న్యాయము ఏదువిధము, వారి దేవతలను గూర్చి ఈవిధముగా పలికినన్దుకు మా మీద కోపము, అయితే తమ రంగస్థలములలో వారి దేవతల నేరములను ఇష్టముగా చూచు తం మీద కోపము లేదు? ఇది నమ్మశక్యము కాదు, అయితే పూర్తిగా నిరోపింపబడినది, ఈ రంగస్థల ప్రదర్శనములే ఆ దేవతల గౌరవమునకే నియమింపబడెనని.

11. అనేక దేవతలను అనేక జనుల పండితులు ఒకటే జూపిటరు అని కాపాదుదురు

కాబట్టి వారు భౌతిక హేతువులలోను వాదోపవాదములలోను ఎంత పలుకగోరినను పలుకనిమ్ము. ఒక్క సారీ జూపిటరు ఈ శారీరిక లోకము యొక్క ఆత్మ అయ్యి, నాలుగు లేక వారి ఇష్ట మూలకములనుండి కత్తబడి ఘనీకరంపబడిన ఆ సమస్త రాశిని నించి కలుగజేయును; ఇన్క ఒక సారీ తన సహోదరియు సహోదరులకు దాని భాగములను ఇయ్యును; ఇప్పుడు అతడు ఈథరు అయ్యి పైనుండి క్రింద విస్తఇంచిన గాలి జూనోను కొఉగిలించెడగలదు; మరల అతడు గాలితో కూడి ఆకాశమంతయు అయ్యి, తన భార్యయు తల్లియు ఐన భూమిని సార్దక వర్షములతోను విత్తములతోను గర్భించెడగలదు, దివ్య సత్త్వములకు ఇది నీచము కాదు; ఇంకను అన్నిటిని దాటకుందకు, ఒకటే దేవుడు, ఎవని గూర్చి అనేక జనులు అతి శ్రెష్ఠ కవి పలికెను అని తలంచుదురొ,

ఈథరులో జూపిటరు; గాలిలో జూనో; సముద్రములో నెప్ట్యూను; సముద్రము అధమ భాగములలో సలాసియా; భూమిలో ప్లూటో; భూమి అధమ భాగములో ప్రోసెర్పీనా; ఇంటి పొయ్యిలపై వెస్టా; పనివారిల కొలింనలో వుల్కను; నక్షత్రములలో సోల, లూనా, నక్షత్రములు; శకునంలొ అపొల్లో; వాణిజ్యములో మెర్క్యూరీ; జానుసులో ఆరంభకుదు; టెర్మినుసులో అంతకుదు; కాలములో సాటర్ను; యుద్ధములో మార్సు బెలోనా; ద్రాక్షాతోటలంలొ లిబెరు; ధాన్య క్షేత్రములలో సెరెసు; అడవులలో డియానా; విద్యలో మినర్వా అయ్యి ఉండునిమ్ము. చివరకు సామాన్య దేవతల సమూహములోను ఉండు అతడే అయ్యి ఉండునిమ్ము: లిబెరు పేరుతో పురుషుల విత్తముపై, లిబెరా పేరుతో స్త్రీల విత్తముపై అధ్యక్షుడగు; జన్మను పగలి వెలుగులోనికి తెచ్చు డీయెస్పితెరు అయ్యు; స్త్రీల తుస్రావముపై ఉంఛిన మేనా దేవత అయ్యు; ప్రసవములో స్త్రీలు పిలుచు లుసీనా అయ్యు; పుట్టువారికి భూమి ఒడినున్డి ఎత్తుచి సహాయము చేసి ఓపిస అని పిలువబడును; ఏడ్చు శిశువు నోఉ తెరచి వాటికానుసు దేవుడు అని పిలువబడును; భూమినున్డి ఎత్తుచి లెవానా దేవత అని పిలువబడును; తొట్టెలపై చూచి కునీనా దేవత అని పిలువబడును; క్రొత్త పుట్టినవారి దైవములను పాడెదు కారమెంతెసు దేవతలలో అతడే ఉండునిమ్ము; యాదృచ్ఛిక ఘటనలపై అధ్యక్షుడై ఫోర్టూనా అని పిలువబడును; రూమినా దేవతలో పాలు పుచ్చును, పూర్వికులు స్తనమును రూమా అనిరి గనుక; పోటీనా దేవతలో పానము ఇయ్యును; ఎడ్యూకా దేవతలో ఆహారము ఇయ్యును; శిశువుల భయమునుండి పావెంటియా అని, వచ్చు ఆశనుండి వెనీలియా అని, విలాసమునుండి వొలూపియా అని, క్రియనున్డి ఆజెనోరు అని పిలువబడును; మనుష్యుని అనేక క్రియలకు ప్రేరచు ప్రేఅణలనుండి స్టిములా దేవత అని; ఉద్యొగపరులను చేయు స్ట్రెనియా; లెక్కలింప నేర్పు నుమెరియా; పాడ నేర్పు కమేనా అయ్యు; ఆలోచనను ఇయ్యు కాన్సుసు దేవుడును, వాక్యములను ప్రేరచు సెంటియా దేవతయు అయ్యు; బాల్యపు వంత్రము దాటిన తరువాత యౌవన ఆరంభమును కాచు జువెంతసు దేవత అయ్యు; ప్రౌఢులకు గద్దము ఇయ్యు ఫోర్టూనా బర్బాటా అయ్యు, ఆమెదే వారు గౌరవింపవలెనని ఎన్నకలేదు; ఈ దైవతము ఏది అయినను పురుష దేవుడే కావలెను, బర్బా నుండి బర్బాటుసు అని, నోడుసు నుండి నోడోటుసు వలె; లేక ఫోర్టూనా కాక గడ్డములు ఉన్నవడు గనుక ఫోర్టూనియుసు అని; జుగటీనుసు దేవునిలో దమ్పతులను కట్టు; కన్య భార్య మేకడ విదువబడినప్పుడు విర్జినీయెంసిసు దేవతనుగా పిలువబడును; గ్రీకులు ప్రియాపుసు అని పిలుచు ముతూనుసు లేక తుతేర్నుసు అయ్యు. వారికి సిగ్గు లేకున్న, నేను పేరించినవి అన్నియును నేను పేరింపనివి అన్నియును ఈ ఒకటే జూపిటరు అయ్యి ఉండునిమ్ము, కొన్ని అవని అంగంఉలు అని తలంచినను, లేక లోక ఆత్మ అని తలంచి ఆవని శక్తులు అని తలంచినను, ఇది వారి అధిక పండితుల మతము. ఇవి ఇట్లున్నయేడల, వాటి దోషము నేనిప్పుడు ఇంక అడ్రగను, వారు వివేకముతో సంక్షేపించి ఒకటే దేవుని ఆరాధించినయేడల ఏమి పోగొట్టుకొనెదురు? అతణే ఆరాధింపబడినయేడల అతని ఏ భాగము తృణికరింపబడును? అయితే అతని భాగములు దాటబడి విస్మరింపబడినన్దుకు కోపుంచుకొనుందురని వారు భయపడినయేడల, ఈ సమస్తము ఒకటే జీవి జీవితము వలె అన్ని దేవతలను గుణములు అంగంఉలు భాగములు వలె కలిసికి ఉంచుట లేదు; ప్రతి భాగమునకు ఇతరినిండి వేరు జీవితము ఉన్నది, ఒకటి ఇతరినికంటే ఎక్కువ కోపుంచు శాంతిపడు రేపబడగలదు గనుక. అయితే అన్నియు కూడి, అనగా సమస్త జూపిటరు తానే, అతని భాగములు విడిదిగా సూక్ష్మముగా ఆరాధింపబడక ఉన్తె కోపుంచునుండునని పలికినయేడల, అది మూఢత్వము. అన్నిటిని ఒక్కడే కలిగి ఉన్న అతణే ఆరాధింపబడినయేడల ఎవదు దాటబడడు. లెక్కలేని ఇతర సంగతులను దాటి, అన్ని నక్షత్రములు జూపిటరు భాగములు, అన్నియు జీవించు, అన్నిటికి బుద్ధి గల ఆత్మాలు, కాబట్టి సంశయము లేక దేవతలు అని వారు పలుకునప్పుడు, వారు ఎన్నిటిని ఆరాధింపము, ఎన్నిటికి ఆళయములు బలిపీఠములు వెYYఅరు, నక్షత్రములందు ఎంత కొన్నిటికి మాత్రమే బలులు వెYYఉదురు అని చూడర? కాబట్టి విడిదిగా ఆరాధింపబడని వారు అసన్తుష్టులై ఉన్తె, కొన్ని మాత్రమే శాంతిపడ, ఆకాశమంతయు అసన్తుష్టము అయ్యి ఉండునుందుకు వారు భయపడర? అయితే అన్ని నక్షత్రములు వారు ఆరాధించు జూపిటరు భాగము గనుక ఆరాధించినయేడల, అదే సంక్షేప మార్గమున అన్నిటిని అతనిలోనే వేదిమ్పవచ్చును. ఈలాగున ఎవదు అసన్తుష్టుడు కాడు, అతనిలోనే అన్నియు వేదింపబడును గనుక. కొన్నిటికి మాత్రమే ఆరాధన ఇయ్యబడి ఎక్కువ సంఖ్యను దాటబడి అసన్తోష హెతువు కలుగుటకంటే ఎవదు తృణికరింపబడడు; ముఖ్యముగా నీచ నగ్నత్వముతో పడిసిన ప్రియాపుసు పైని నిలుచు వారికంటే ఎక్కువ గౌరవము పొందుటకు.

12. దేవుడు లోక ఆత్మ, లోకము దేవుని దేహము అని తలంచినవారి మతము

బుద్ధి గల మనుష్యులు, నిజమునకు ప్రతి విధమైన మనుష్యులు, ఈ మతము స్వభావమును పరీక్షింపవలెనని రేపబడవలెర? ఈ పనికి అత్యుత్తమ సామర్థ్యము అవసరము లేదు, వాద కాంశణించి, దేవుడు లోక ఆత్మ అయ్యి లోకము ఆయనకు దేహమువలె ఉన్నయేడల, ఆయణ ఆత్మ దేహములతో ఒకటే జీవి అయ్యి, ఈ అదే దేవుడు ప్రకృతి గర్భమువలె అన్నిటిని తన యన్దు ఉంచు, ప్రతి జీవి జన్మ విధము చొప్పున ఆయన ఆత్మనున్డి జీవితములు ఆత్మాలు తీసికోనబడి, ఆ ఆత్మ ఆ సమస్త రాశిని జీవింపజేయును, కాబట్టి దేవుని భాగము కాని దేది మీలుండదు అని చూడవలెను. ఇది ఇట్లున్నయేడల, ఎవడు కాలిదఈణనూ దేవుని భాగమునే కాలుగొత్తును, ఏ జీవిని హంచిణనూ దేవుని భాగమునే హంచెడును, ఈ భక్తహీన పరిణామలు ఎవరికి కనబడవు? అయితే ఈవిధముగా తలంచినవారికి కనబడి, అయితే గౌరవహీనముగా పలుకశక్యము కాని అన్నిటిని నేను పలుకగోరను.

13. బుద్ధి గల జీవులు మాత్రమే ఒకటే దేవుని భాగములు అని నిలుపువారు

అయితే బుద్ధి గల జీవులు, అనగా మనుష్యులు, మాత్రమే దేవుని భాగములు అని వారు వాదించినయేడల, లోకమంతయు దేవుడు అయినయేడల మృగాలను ఆయన భాగములు కాకుండ ఎట్లు వేరుపరచగలరొ నాకు నిజముగా తెలియదు. అయితే దానిని గూర్చి పోరాడు అవసరము ఏమి? బుద్ధి గల జీవి, అనగా మనుష్యుని, గూర్చి, బాలుడు కొత్తబడినప్పుడు దేవుని భాగము కొత్తబడును అని తలంచుట కంటే దుఃఖమైన నమ్మకము ఏదు? దేవుని భాగములు కామాతురులు అన్యాయులు భక్తహీనులు సమగ్ర శాపార్హులు కాగలవని, పిఛ్చివడు కాక, ఎవరు సహింపగలడు? సంక్షేపముగా, ఆయనను ఆరాధింపని వారి మీద దేవుడు ఎందుకు కోపుంచును, ఈ అపరాధులు తన భాగములే గనుక? కాబట్టి అన్ని దేవతలకును స్వంత జీవితములు ఉన్నయి అని వారు పలుకవలెను; ప్రతివాడు తనకే బ్రదుకును, ఎవదు ఎవని భాగము కాదు; అయితే అన్నియును ఆరాధింపవలెను, కనీ ఎరుగి ఆరాధింపగలంత వరకు; అన్నియు ఇంత ఎక్కువ గనుక అన్నిటిని ఆరాధింప అసాధ్యము. వీటన్నిటిందు జూపిటరు రాజుగా అధ్యక్షుడు గనుక రోమా సామ్రాజ్యమును స్థాపించి విస్తఇంచెనని వారు తలంచుదురు అని నేను నమ్మును. అతడు చేయక ఉన్తె, ఇంత గొప్ప పనిని ఏ ఇతర దేవుడు చేయ ప్రయట్నించెనని వారు నమ్మగలరు, వారు అన్దరు తమ పనులలోనే వ్యఘ్రులు, ఒకడు ఇతరిని పనిలో జర్గను గనుక? మనుష్యుల రాజ్యము దేవతల రాజుచే విస్తఇంచి వృద్ధి పొందెనా?

14. రాజ్యముల విస్తరణ జూపిటరుకు ఆపాదింప అనుచితము; విక్టోరియా దేవత అని వారు తలంచినయేడల ఆమె ఒక్కతె ఈ పనికి చాలును

ఇక్కడ మొదట నేను అడుగుదును, రాజ్యము తానే ఎందుకు ఒక దేవుడు కాదు? విజయము దేవత అయినయేడల అది కూడా ఎందుకు కాకూడడు? లేక విజయము అనుకూలముగా దయగా ఉన్డి, తాను జయిమ్పగోరువారి వైపు ఎప్పుదూ వెళ్ళునప్పుడు, ఈ పనిలో జూపిటరు అవసరము ఏమి? ఈ దేవత అనుకూలముగా దయగా ఉన్నయేడల, జూపిటరు సోమరిగా ఏమి చేయక ఉన్నను, ఏ జాతులు లోపరచబడక నిలుచును, ఏ రాజ్యము లోబడడు? అయితే అతిదుష్ట అన్యాయముతో యుద్ధము చేసి, సమాధానముగా ఉన్డి హాని చేయని పొరుగువారిని స్వేచ్ఛ యుద్ధముతో రేపి రాజ్యమును విస్తరింపవలెనని మంచివారికి ఇష్టములేదు కాబొవచ్చునా? వారు ఇట్లు అనుభవించినయేడల నేను పూర్తిగా ఒప్పి స్తుతితుదును.

15. మంచివారు మరింత విశాలముగా పాలిమ్పగోరుట యోగ్యమా

కాబట్టి మంచివారు విస్తఇంచి సామ్రాజ్యములో సంతోషించుట పూర్తిగా యోగ్యమా అని వారు అడుగనిమ్మూ. న్యాయ యుద్ధములు చేయబడు వారి అన్యాయము రాజ్య వృద్ధికి సహాయము; పొరుగువారి సమాధానము న్యాయము ఏ హానిచే యుద్ధమును రేపక ఉన్తె రాజ్యము నిశ్చయముగా చిన్నదే ఉండేడి; మానవ వ్యవహారములు ఇట్లు ఎక్కువ ధన్యము అయ్యి, అన్ని రాజ్యములు చిన్నవి అయ్యి పొరుగు సంమతింలొ సంతోషించెడివి; ఈవిధముగా నగరములో పౌరుల ఇండ్లు అనేకంగ ఉన్నట్లు లోకములో జాతి రాజ్యములు అనేకంగ ఉండేడి. కాబట్టి యుద్ధము చేసి పూర్తిగా లోపరచబడిన జాతుల మీద రాజ్యమును విస్తఇంచుట చెడ్డవారికి సౌభాగ్యము, మంచివారికి అవసరము. అయితే హాని చేయువారు మరి ఎక్కువ నీతిమంతుల మీద పాలించుట ఎక్కువ చేదు గనుక, అది కూడా సౌభాగ్యము అని పలుకుట అనుచితము కాదు. అయితే సంశయము లేక, మంచి పొరుగు సమాధానముగా ఉండుట, చెడ్డవానిని యుద్ధముచే జయించుటకంటే ఎక్కువ సౌభాగ్యము. నీవు ద్వేషించు లేక భయపడు వాని నీవు జయింపగల స్థితిలో ఉండవలెనని కోరుట నీ కోరిక చెడ్డది. కాబట్టి న్యాయము, భక్తహీనము కాక అన్యాయము కాని, యుద్ధములు చేసి రోమీయులు ఇంత గొప్ప సామ్రాజ్యమును పొందినయేడల, విదేశుల అన్యాయమునే దేవతగా ఆరాధింపవలెర? విదేశులు ఇట్లు అన్యాయులు అయ్యి న్యాయ యుద్ధములు చేయదగిన జనులు అయ్యి సామ్రాజ్యము వృద్ధి పొందెనని మేము చూచుచున్నాము. భయము, భీతి, జ్వరము రోమా దేవతలు కాగలిగిన, విదేశ జాతుల అన్యాయము కూడా దేవత కాకూడడా? ఈ రెండుచే, అనగా విదేశ అన్యాయముచే, విక్టోరియా దేవతచే, అన్యాయము యుద్ధ హేతువులను రేపు, విక్టోరియా ఆ యుద్ధములను ధన్య అంతమునకు తెచ్చు, జూపిటరు సోమరిగా ఉన్నను సామ్రాజ్యము వృద్ధి పొందెను. జూపిటరుకు ఇక్కడ ఏ భాగము, అతని వరములని తలంచదగిన, దేవతలు అని పేరించి, దేవతలుగా ఆరాధించి, తమ భాగములకే పిలువబడినప్పుడు? అతడు కూడా ఇక్కడ కొన్థ భాగము పొందెడును, అతణే సామ్రాజ్యము అని పిలువబడినయేడల, ఆమె విజయము అని పిలువబడినట్లు. లేక సామ్రాజ్యము జూపిటరు వరము అయినయేడల విజయము కూడా అతని వరము కాకూడడా? నిశ్చయముగా ఇట్లు తలంపబడేడి, అతడు కపిటోలులో రాయి అని కాక, నిజమైన రాజరాజువు ప్రభువుల ప్రభువు అని ఎరిగి ఆరాధింపబడినయేడల.

16. అన్ని సంగతులకును మనస్సు చలనలకును వేరు దేవతలను ఉంచి రోమీయులు ప్రశాంతత ఆళయమును గుమ్మల బహిట ఎందుకు ఉంచిరీ

అయితే నేను మిక్కిలి విస్మయిస్తును, వారు ప్రతి సంగతిని, మనస్సు చలనలను దాకా, వేరు దేవతలకు పంచి, క్రియకు రేపేదు ఆజెనోరియా దేవతను, అసాధారణ క్రియకు ప్రేరచు స్టిములా దేవతను, మీతిమీరి కలుగజేయకు, పొంపోనియుసు పలికినట్లు ముర్చిద అనగా అతిసోమరులు నిSక్రీయులు చేయు ముర్సియా దేవతను, ఉద్యొగపరులను చేయు స్ట్రెనుఆ దేవతను పిలిచి, వీటన్ని దేవతలకును దేవతలకును ఘనమైన బాహ్య ఆరాధన ఇయ్యుచు, మనుష్యులను ప్రశాంత చేయు కుఈఎస అని పేరించు ఆమెదే బాహ్య గౌరవము ఇయ్యగోరక, కొల్లీన గుమ్మ బహిట ఆమె ఆళయము కట్టిరని. ఇది అప్రశాంత మనస్సు చిహ్నమా, లేక ఈ సమూహమును, దేవతలు కాక దురాత్మల సమూహమునే, ఆరాధించి నిలువువాడు ప్రశాంతతతో నివసిమ్పజాలడు అని సూచింపబడినదా? ఆ ప్రశాంతతకు నిజ వైద్యుడు పిలుచు: నా యొద్ద నేర్చుకోందు, నేను సాట్వికడు హ్ర్దయములో వీనత ఉణ్నాడు, మీ ఆత్మాలకు విశ్రాంతి దొరుకును.

17. పరమ శక్తి జూపిటరుదే అయినయేడల విక్టోరియా కూడా ఆరాధింపవలెనా

లేక జూపిటరు విక్టోరియా దేవతను పమ్పు, ఆమె దేవతల రాజు ఆజ్ఞకు విధేయలై, అతడు పమ్పిన వారి వైపు వచ్చి అక్కద నిలుచునని వారు పలుకుదురా? ఇది నిజముగా పలుకబడును, వారి కల్పనచే దేవతల రాజు అని కల్పించు జూపిటరుకు కాదు, నిజ నిత్య రాజుకే, ఏలయనగా ఆయణ విజయము అని ఒక వ్యక్తిని పమ్పక, తన దేవదూతుని పమ్పి, తాను ఇష్టపడువారిని జయింపజేయును; ఆయన ఆలోచన దాగబడవచ్చును, అయితే అన్యాయము కాలడు. విజయము దేవత అయినయేడల, ట్రైఅంఫు కూడా దేవుడు కాక, విజయముతో భర్తగా లేక సహోదరుడుగా లేక కూంఆరుడుగా కలౌపబడడా? వారు దేవతలను గూర్చి ఇట్టి కల్పనలు చేసిరి, కవులు ఇట్టివే కల్పించి మేము చర్చించినయేడల, అవి కవుల హాస్యకరమైన కల్పనలు, నిజ దేవతలకు ఆపాదింపరాదు అని వారు జవాబిచ్చెడిరి. అయితే వారు తామె నవ్వక, కవులలో చదువక, ఆళయములలో ఇట్టి మూఢ మోహములను ఆరాధించిరి. కాబట్టి వారు అన్నిటికి జూపిటరునే వేది అతనినే ప్రార్థింపవలెను. విజయము దేవత అయ్యి అతనికి రాజుగా లోబడి ఉన్నయేడల, అతడు ఆమెను ఎక్కడ పమ్పినను, ఆమె ఎదిరించి తన చిత్తము చేయ ధైర్యము చేయడు.

18. సౌభాగ్యమును అదృష్టమును దేవతలని తలంచినవారు వాటిని ఎట్టి హేతువుతో వేరుపరచిరి

ఇంకను సౌభాగ్యము కూడా ఒక దేవత అని తలంచుట గూర్చి ఏమి పలుకుదుము? ఆమెకు ఆళయము వచ్చెను; బలిపీఠము యోగ్యమైనది; తప్తమైన ఆరాధన ఆచారములు ఆమెకు ఇయ్యబడెను. అయితే ఆమె ఒక్కతే ఆరాధింపబడవలెను. ఆమె ఉండే చోట ఏ మంచి సంగతి లేకుండ ఉండును? అయితే మనుష్యుడు అదృష్టమును కూడా దేవత అని తలంచి ఆరాధించుట ఏమి కోరును? సౌభాగ్యము ఒకటి, అదృష్టము మరొకటా? అదృష్టము నిజముగా చెడ్డది కూడా అగును, మంచిది కూడా అగును; అయితే సౌభాగ్యము చెడ్డది అయినయేడల అది సౌభాగ్యము కాదు. నిశ్చయముగా రెండు లింగముల దేవతలను, వాటికి లింగము ఉండే చోట, అన్నిటిని మంచివే అని తలంపవలెను. ప్లేటో ఇట్లు పలుకును; ఇతర తత్త్వశాస్త్రులు ఇట్లు పలుకుదురు; రాజ్యముల జాతుల గౌరవమైన పాలకులు అన్నియు ఇట్లు పలుకుదురు. అయితే అదృష్ట దేవత కొన్నిసార్లు మంచి, కొన్నిసార్లు చెడ్డ ఎట్లు? ఆమె చెడ్డది అయిన సారీ దేవత కాక ఒడని దుష్ట దురాత్మగా మారునా? అయితే ఎన్ని అదృష్టములు? ధన్యుల సంఖ్యన్త, అనగా మంచి అదృష్టము పొందినవంత. అయితే అదే సమయమున చెడ్డ అదృష్టము పొందు అనేక జనులు కూడా ఉండవలెను గనుక, ఆమె ఒకటే అదృష్టము అయ్యి ఒక్కసారే చెడ్డదియు మంచిదియు అగలదా, వీరికి ఒకటి వారికి మరొకటి? దేవత ఐన ఆమె ఎప్పుదూ మంచిదే నా? అయితే ఆమె తానే సౌభాగ్యము. అయితే ఆమెకు రెండు పేరులు ఎందుకు? ఇది సహింపశక్యము, ఒక సంగతికి రెండు పేరులు ఇయ్యుట అలవాటు. అయితే వేరు ఆళయములు, వేరు బలిపీఠములు, వేరు ఆచారములు ఎందుకు? హేతువు ఉన్నది, వారు పలుకుదురు; ఏలయనగా సౌభాగ్యము ముందు పుణ్యము చేసిన మంచివారు పొందెది; అయితే మంచి అని పిలువబడు అదృష్టము, పుణ్య పరీక్ష లేకుండ, మంచివారికి చెడ్డవారికి యాదృచ్ఛికమువలన కలుగును, ఆ కారణముననే ఆమె ఫోర్ట్యూనా అని పేరింపబడెను. అయితే ఆమె ఎట్లు మంచిది, వివేకం లేకుండ మంచివారికి చెడ్డవారికి వచ్చునది? ఈవిధముగా గుడ్డి అయ్యి ఎవరిపై పదినను పాదేదు ఆమె ఎందుకు ఆరాధింపబడును, అధికంగ తన ఆరాధకులను దాటి తన్న తృణికరించువారికి అంటును? లేక ఆమె ఆరాధకులు కొన్థ లాభము పొంది ఆమె చూపు ఆమె ప్రేమకు పాత్రులు అయినయేడల, ఆమె పుణ్యమును వెంబడించి యాదృచ్ఛికమువలన రాదు. అయితే అదృష్టము యొక్క ఆ నిర్వచనము ఏమి అగును? యాదృచ్ఛిక ఘటనలనుండి ఆమె పేరు వచ్చెనని మతము ఏమి అగును? ఆమె నిజముగా అదృష్టము అయినయేడల ఆమెను ఆరాధించుట ఎవనికి లాభము కాదు. అయితే ఆమె తన ఆరాధకులను వేరుచి వారికి మేలు చేయునను, ఆమె అదృష్టము కాదు. లేక జూపిటరు కూడా ఆమెను తాను ఇష్టపడే చోటికి పమ్పునా? అయితే అతనినే ఆరాధింపవలెను; ఏలయనగా అతడు ఆజ్ఞ ఇయ్యి ఎక్కడ పమ్పినను ఆమె ఎదిరింప జాలదు. లేక కంఈపను చెడ్డవారు ఆమెను ఆరాధింపవలెను, సౌభాగ్య దేవతను పిలుచు పుణ్యము పొందగోరని వారు.

19. స్త్రీల అదృష్టము, అనగా ఫోర్ట్యూనా ములిఏబ్రిస

ఫోర్ట్యూనా అని పిలుచు ఈ కల్పిత దైవతమునకు వారు ఇంత హెచ్చుగా ఆపాదించిరి, రోమ స్త్రీలు ప్రతిష్ఠించి ఫోర్ట్యూనా ములిఏబ్రిస అని పేరించినా ఆమె విగ్రహము పలికి, తమ ఆరాధనచే స్త్రీలు ఆమెకు ఇష్టమైనవి అని ఒక సారీ రెండు సార్లు పలికెనని వారు సంప్రదాయంగ చెప్పుదురు; ఇది నిజమైనయేడల విస్మయిమ్పదగదు. ఏలయనగా దుష్ట దురాత్మాలకు మోసం చేయుట ఇంత కష్టము కాదు, వారి కపటములను కౌశలములను మరి హెచ్చుగా చూడవలెను, ఏలయనగా యాదృచ్ఛికమువలన వచ్చు ఆ దేవత పలికెనది, పుణ్యమునకు ఫలము ఇయ్యు ఆమె కాదు. ఫోర్ట్యూనా పలికెను, ఫేలిసితాస మొఉనముగా ఉండెను; మరి ఏ కారణమునకు, పుణ్య లేకుండ ధన్యులను చేయ గలిగిన ఫోర్ట్యూనాను మిత్రురాలిగా చేసి మనుష్యులు న్యాయమువలన బ్రదుకుట విచారింపకుండునట్లు? ఫోర్ట్యూనా నిజముగా పలికినయేడల, స్త్రీ స్వరముతో కాక పురుష స్వరముతో పలికవలెను; విగ్రహమును ప్రతిష్ఠించినవారే ఈ గొప్ప అతిశయము స్త్రీల పలుకుబదివలన జరిగెనని తలంపకుండునట్లు.

20. అన్యజనులు ఆళయములతోను పవిత్ర ఆచారములతోను గౌరవించిన గుణమును విశ్వాసమును గూర్చి; ఇవి నిజముగా దైవతములు అయినయేడల ఇతర మంచి గుణములు కూడా ఆరాధింపబడవలెను

వారు వీర్ట్యూను కూడా దేవత చేసిరి, ఆమె నిజముగా దేవత అయినయేడల అనేకటికంటే శ్రెష్ఠము. ఇప్పుడు ఆమె దేవత కాక దేవుని వరము గనుక, ఆమెను ఇయ్యగలిగిన ఆయననుండి మాత్రమే ప్రార్థనచే పొందవలెను, అబద్ధ దేవతల సమూహమంతయు మాయమగును. అయితే విశ్వాసము ఎందుకు దేవత అని నమ్మబడును, ఆమె తానే ఆళయమును బలిపీఠమును ఎందుకు పొందును? ఆమెను వివేకముతో ఒప్పువాడు తనందు తానే ఆమెకు నిలయము చేసికొనును. అయితే విశ్వాసము ఏది అని వారు ఎట్లు ఎరుగుదురు, దాని మొదటి అతి గొప్ప పని నిజ దేవునిలో నమ్మకము కలుగజేయుట? అయితే గుణము ఎందుకు చాలలేదు? అది విశ్వాసమును కూడా కలిసికి ఉంచదా? ఏలయనగా వారు గుణమును నాలుగు భాగములకు పంచి, వివేకము న్యాయము ధైర్యము నియమను, ప్రతి భాగమునకు తన గుణములు ఉండే చోట, విశ్వాసము న్యాయము యొక్క భాగములలో ఉండి, నీతిమంతుడు విశ్వాసమువల్ల జీవించెడును అని ఆ మాట అర్థము ఎరిగిన మావంత వారిలో ప్రధాన స్థానము పొందును. అయితే విశ్వాసము దేవత అయినయేడల, అనేక దేవతలను ఆతురముగా ప్రేమించు వారు ఇంత మన్ది ఇతర దేవతలకు అన్యాయము చేసి వాటిని దాటిరని నేను విస్మయిస్తును, వాటికి కూడా ఆళయములు బలిపీఠములు ప్రతిష్ఠింపవచ్చును గనుక. నియమను ఎందుకు దేవత కావలెడు, కొన్ని రోమ రాజులు ఆమెవలన అల్ప గౌరవము కాక పొందిరి? చివరకు ధైర్యము ఎందుకు దేవత కాదు, ఎవని సాహాయమున మూశియుసు కుది చేతి అగ్నిలో పాడెను, ఎవని సాహాయమున కుర్టియుసు తన దేశమునకే తెరచిఉన్న భూమిలో తల కింద దూకెను, ఎవని సాహాయమున తండ్రి డేSఇయుసు కూంఆరుడు డేSఇయుసు సెనకునకే తమ్ములను అర్పించిరి? అయినను ఈ చర్చకు అవసరము అయినయేడల వారికి నిజ ధైర్యము ఉండెనా అని అడ్రగవచ్చును. వివేకమును జ్ఞానమును ఎందుకు దేవతలలో స్థానము పొందలేదు? ఏలయనగా అన్నియు గుణము అనె సామాన్య పేరుతో ఆరాధింపబడునా? అయితే ఈలాగున నిజ దేవునిని కూడా ఆరాధింపవచ్చును, ఇతర దేవతలు అన్నియు ఆవని భాగములు అని తలంపబడును గనుక. అయితే ఆ ఒకటే గుణ పేరులో విశ్వాసమును పవిత్రత కూడా కలిసికి ఉన్నయి, అయినను అవి స్వంత ఆళయములలో వేరు బలిపీఠములు పొందిరి.

21. ఇవి దేవుని వరములు అని గ్రహింపక ఉన్నను, గుణముతోను సౌభాగ్యముతోను కంఈపను తృప్తి పొందవలెను

సత్యము కాక వ్యర్థత ఈటిని దేవతలు చేసెను. ఇవి నిజ దేవుని వరములు, తాము దేవతలు కావు. అయినను గుణము సౌభాగ్యము ఉండే చోట ఇన్క ఏమి వెదకబడును? గుణము సౌభాగ్యము చాలని మనుష్యునికి ఏమి చాలును? నిశ్చయముగా మేము చేయదగిన అన్నిటిని గుణము కలిసికి ఉంచు, కోరదగిన అన్నిటిని సౌభాగ్యము కలిసికి ఉంచు. కాబట్టి జూపిటరు ఈ రెంటిని ఇయ్యుటకు ఆరాధింపబడినయేడల, సామ్రాజ్య విస్తారము దీర్ఘకాలము మంచి అయినయేడల అదే సౌభాగ్యమునకే చెందును గనుక, ఇవి దేవతలు కాక దేవుని వరములు అని ఎందుకు గ్రహింపబడడు? అయితే ఇవి దేవతలని తీర్పు ఇయ్యబడినయేడల, కంఈపను ఆ ఇతర గొప్ప దేవత సమూహము వెదకబడకూడడు. వారి కల్పన వేరు దేవతలకు దేవతలకు పంచినవి అన్ని పనులను ఆలోచించి, గుణమును సౌభాగ్యమును కలిగిఉన్న మనుష్యునికి ఏ దేవుడు ఏమి ఇయ్యగలనో, వారు చూడగలనయేడల, కనుగొందు. గుణము తనందు అన్నియు కలిగిఉన్న, మెర్క్యూరీనుండి లేక మినర్వానుండి ఏ బోధ వెదకబడును? పూర్వికులు నిజముగా గుణమును మంచి న్యాయమువలన బ్రదుచు కలా అని నిర్వచించిరి. ఆ కారణమున, గ్రీకులు అరేతే అని పిలుచు గనుక, లాటీనులు కలా అనె పదము దానినుండి తీసికొనిరని తలంపబడెను. అయితే గుణము చతురులను మాత్రమే వచ్చు, చతురులను అనగా తీక్ష్ణులను చేయు కేటియుసు తండ్రి దేవుని అవసరము ఏమి, సౌభాగ్యము దీనిని ఇయ్యగలనప్పుడు? ఏలయనగా చతురుడుగా పుట్టుట సౌభాగ్యమునకే చెందును. కాబట్టి ఇంక పుట్టని వాడు సౌభాగ్య దేవతను ఆరాధించి ఆమె మిత్రురాలిగా ఆమెను ఇయ్యజాలక ఉన్నను, ఆమె తన ఆరాధక తండ్రి తల్లులకు ఈ అనుగ్రహము ఇయ్యవచ్చును, వారికి చతుర సంతానము పుట్టునట్లు. సౌభాగ్యము ఉండే చోట స్త్రీలు ప్రసవములో లుసీనాను ఎందుకు పిలువలెను, ఆమె ఉంటే మంచి ప్రసవము మాత్రమే కాక మంచి సంతానము కూడా పొందురని? శిశువులు పుట్టు సారీ ఓప్స దేవతకు, ఏడ్పు సారీ వాటికానుసు దేవునికి, తొట్టెలలో కునీనా దేవతకు, పాలు తాగు సారీ రూమినా దేవతకు, నిలుచు సారీ స్టాటిలీనుసు దేవునికి, వచ్చు సారీ అడేఓనా దేవతకు, వెళ్ళు సారీ అబేఓనాకు, మంచి మనస్సు పొందుటకు మెంసు దేవతకు, మంచి సంగతులను కోరుటకు వొలుమ్నుసు దేవునికి వొలుమ్నా దేవతకు, మంచి వివాహములు చేయుటకు వివాహ దేవతలకు, అతి విస్తార ఫలములు పొందుటకు గ్రామ్య దేవతలకు ముఖ్యముగా ఫ్రుక్టెస్కా దేవతకే, యుద్ధము మంచిగా చేయుటకు మార్సుకు బెలోనాకు, జయించుటకు విక్టోరియా దేవతకు, గౌరవము పొందుటకు ఓనరు దేవునికి, ధనము విస్తారముగా పొందుటకు పెకూనియా దేవతకు, రాగి వెండి నాణెము పొందుటకు ఆస్కులానుసు దేవునికి అతని కూంఆరుడు అర్జెంటీనుసుకు ఎందుకు అప్పగింపవలెను? ఏలయనగా వెండికంటే ముందు రాగి నాణెము వాడబడెను గనుక ఆస్కులానుసునూ అర్జెంటీనుసు తండ్రిగా ఉంచిరి. అయితే అర్జెంటీనుసు ఆఉరీనుసునూ కనింపలేదు అని నేను విస్మయిస్తును, బంగరు నాణెము కూడా వచ్చెను గనుక. వారు ఆఉరీనుసునూ దేవునిగా పొందగలనయేడల, తండ్రి అర్జెంటీనుసుకంటే తాత ఆస్కులానుసుకంటే ఆమెను ఎక్కువ ఎన్చెదురు, సాటర్నుకంటే జూపిటరును ముందు ఉంచినత్లే. కాబట్టి ఆత్మ దేహ బాహ్య స్థితి వరములనిమిత్తం ఇంత గొప్ప దేవత సమూహమును ఆరాధించి పిలుచు అవసరము ఏమి, నేను అన్నిటిని పలుకలేదు, వారు తామె మనుష్యుల ఉపకారములను సూక్ష్మముగా విడిదిగా పంచి ఒక్క ఒక్క దేవునిని ఒక్క ఒక్క ఉపకారమునకు ఉంచ జాలక ఉన్నారు, ఒక్కటే సౌభాగ్య దేవత అతిసులభముగా సంక్షేపముగా అన్నిటిని ఇయ్యగలనప్పుడు? మంచి సంగతులు ఇయ్యుటకు లేక కీడులను తోలటకు మరొకటె వెదకబడకూడడు. అలగివారికి ఫెసోనియా దేవతను, శత్రువులను తోలటకు పెలోనియా దేవతను, రోగుల వైద్యుడుగా అపొల్లోను లేక ఎస్కూలేపియుసునూ, గొప్ప ప్రమాదమునకు ఇద్దరిని ఎందుకు పిలువలెను? క్షేత్రములనుండి ముల్లలను పేరగొత్తు స్పినియెంసిసు దేవునిని, బూజువు రాకండునట్లు రూబీగో దేవతను ఎందుకు వేదింపవలెను, ఫేలిసితాస ఒక్కతే ఉండి కాచెది, కీడులు కలుగక ఉండేడి లేక అతిసులభముగా తోలబబడేడి? చివరకు ఈ రెండు దేవతలను, అనగా గుణమును సౌభాగ్యమును, గూర్చి పలుకు సారీ, సౌభాగ్యము గుణము యొక్క ఫలము అయినయేడల ఆమె దేవత కాక దేవుని వరము. అయితే ఆమె దేవత అయినయేడల, గుణమునే ఇయ్యునని ఎందుకు పలుకకూడడు, గుణమును పొందుట గొప్ప సౌభాగ్యము గనుక?

22. రోమీయులకు దేవతల ఆరాధన జ్ఞానమును తానే ఇయ్యెనని వార్రో గర్వించుట

అయితే వార్రో తన నగరము జనులకు అతి గొప్ప ఉపకారము చేసెనని ఏమి గర్వించెడునొ? ఏలయనగా అతడు రోమీయులు ఆరాధింపదగిన దేవతలను లెక్కపెట్టుట మాత్రమే కాక, ప్రతి దేవునికి ఏమి చెందినదో కూడా చెప్పును. వైద్యుడైన ఎవని పేరును రూపమును ఎరిగి అతడు వైద్యుడు అని ఎరుగక ఉన్తె లాభము లేనత్లే, ఎస్కూలేపియుసు దేవుడు అని బంగె ఎరిగి, అతడు ఆరోగ్య వరము ఇయ్యగలనని ఎరుగక, ఆ కారణమున అతనిని ఎందుకు వేదింపవలెనో ఎరుగక ఉన్తె లాభము లేదు అని అతడు పలుకును. అతడు ఇన్క ఒక పోలినతో దీనిని నిలుపును: కమ్మరి ఎవరో, రొట్టె చేయువాడు ఎవరో, నేదువు ఎవరో, ఎవనిండి పాతిరము వెదకవలెనో, ఎవని సహాయకునిగా తీసికొనవలెనో, ఎవని నాయకునిగా, ఎవని బోధకునిగా తీసికొనవలెనో ఎరుగని వాడు మంచి బ్రదుకుట మాత్రమే కాక బ్రదుకుట సహితము చేయజాలదు; ఈలాగున ప్రతి దేవునికి ఏ సంగతిలో ఏ శక్తి సామర్థ్యము అధికారము ఉన్నదో ఎరిగినయేడల దేవతల జ్ఞానము ఉపయోగకరమని ఎవనికి సంశయము కాదు; ఏలయనగా ఈందుండి ఏ కారణమునకు ఏ దేవునిని పిలిచి వేదింపవలెనో ఎరుగగలము, అనేక జనులు చేయుట్లు, లిబెరునుండి నీరు, లింఫులనుండి ద్రాక్ష రసము కోరకుండునట్లు అని అతడు పలుకును. నిజముగా అతి ఉపయోగకరము! అతడు నిజ సంగతులను చూపి, సమస్త మంచి సంగతులు ఎవనిండి వచ్చునో ఆ ఏకైక సత్యదేవునిని మనుష్యులు ఆరాధింపవలెనని బోధింపగలనయేడల ఎవదు అతనికి క్రుతజ్ఞతై ఉండడు?

23. అనేక దేవతలను గౌరవించు రోమీయులు దీర్ఘకాలము సౌభాగ్య దేవతను దైవ గౌరవముతో ఆరాధింపక ఉందిరి, ఆమె ఒక్కతే అన్నిటికి బదులుగా చాలును

అయితే వారి గ్రంథములు ఆచారములు నిజమైన, సౌభాగ్యము దేవత అయిన, ఆమె ఒక్కతే ఆరాధింపబడవలెనని ఎట్లు నియమింపబడలేదు, ఆమె అన్నిటిని ఇయ్యగల, అన్నిటిని ఒక్కసారే మనుష్యులను ధన్యులను చేయ గల? ఎవదు ధన్యుడు కాకుండ మరొక కారణమునకు ఏమి కోరును? ఇంత గొప్ప దేవతకు ఇంత ఆళస్యముగా, ఇంత మన్ది రోమ పాలకుల తరువాత, లూకులుస్సు ఆళయము ప్రతిష్ఠించుట ఎందుకు విడువబడెను? ధన్య నగరమును స్థాపింపవలెనని ఆకాంక్షించు రోమ్యులుసు తానే ఆ దేవతకు అన్నిటికంటే ముందు ఆళయము ఎందుకు కట్టలేదు? ఆమె అతనితో ఉన్నయేడల ఎవనికి ఏమి లోపము ఉండడు గనుక, అతడు ఇతర దేవతలను ఏమి వేదెడునొ? ఏలయనగా ఈ దేవత అతనికి అనుకూలముగా ఉన్తె, అతడు మొదట రాజు కాక, తరువాత వారు తలంచుట్లు, దేవుడు కూడా కాడు. కాబట్టి అతడు రోమీయులకు జానుసునూ, జూపిటరునూ, మార్సునూ, పీకుసునూ, ఫౌనుసునూ, టిబెరీనుసునూ, హెర్క్యూలేసునూ, ఇంకను ఎక్కువ ఉన్నయేడల ఇతరులను, ఎందుకు దేవతలుగా నియమించెను? టీతుసు టేషియుసు సాటర్నునూ, ఓప్సునూ, సూర్యునిని, చంద్రునిని, వుల్కనునూ, వెలుగునూ, ఆమె చేర క్లోఆసీనా దేవతను సహితం, ఎవరింత ఇతరులను కలిపెను, సౌభాగ్యము విస్మరింపబడి? నూమా ఈ ఒక్కటె లేకుండ ఇంత మన్ది దేవతలను దేవతలను ఎందుకు నియమించెను? ఇంత గొప్ప సమూహములో ఆమెను చూడ జాలక పోయెనా? నిశ్చయముగా రాజు హోస్టీలియుసు క్రొత్త దేవతలు భయమును భీతిని శాంతిపడజేయుటకు తెచ్చక ఉండేడి, ఈ దేవతను ఎరిగి ఆరాధింపగలనయేడల. ఏలయనగా సౌభాగ్యము ఎడుత ఉన్తె భయము భీతి మాయమగునెడి, శాంతిపడజేయబడి కాక, తోలబబడి. తరువాత నేను అడుగుదును, ఎవదు సౌభాగ్యమును ఆరాధింపక ముందె రోమ సామ్రాజ్యము ఇంత అత్యధికముగా వృద్ధి పొందెనేమి? అయితే సామ్రాజ్యము ధన్యము కాక గొప్పది అయ్యెనా? నిజ భక్తి లేని చోట నిజ సౌభాగ్యము ఎట్లు ఉండును? ఏలయనగా భక్తి నిజ దేవుని నిజ ఆరాధన, అబద్ధ దేవతలన్త మన్ది దురాత్మల ఆరాధన కాదు. అయినను తరువాత సౌభాగ్యము దేవతల లెక్కలో చేరబడిన, అంతర యుద్ధముల గొప్ప దుస్సౌభాగ్యము వచ్చెను. ఫేలిసితాస ఆళస్యముగా పిలువబడి, గౌరవమునకు కాక నిందకు పిలువబడి న్యాయమువలన కోపము పొందెనా, ఏలయనగా ఆమెతో ప్రియాపుసు, క్లోఆసీనా, భయము, భీతి, జ్వరము, ఆరాధింపదగిన దేవతలు కాక ఆరాధకుల నేరములు, కూడా ఆరాధింపబడెను గనుక? చివరకు ఇంత గొప్ప దేవతను అత్యయోగ్య సమూహముతో ఆరాధింపవలెనని కనబడినయేడల, కంఈపను ఆమె ఇతరికంటే గౌరవమైన విధముగా ఎందుకు ఆరాధింపబడలేదు? ఫేలిసితాస కాన్సెంతెసు దేవతలలో, వారు జూపిటరు పరిశదులోనికి చేర్చుదురు అని పలుకు వారిలో, లేక సెలెక్టు అని పిలుచు దేవతలలో ఉంచబడక ఉండుట సహింపశక్యము కాదా? ఆమెకు స్థల ఉన్నతమునకు శైలి గౌరవమునకు ప్రధానమైన ఆళయము కట్టబచ్చును. నిజముగా జూపిటరు తానే పొందినదానికంటే మంచిది ఎందుకు కాకూడడు? ఏలయనగా జూపిటరుకు రాజ్యమునే ఎవదు ఇచ్చెను, ఫేలిసితాస కాక? అతడు పాలించు సారీ ధన్యుడు అయ్యెనని నేను తలంచుచున్నాను. అయితే సౌభాగ్యము రాజ్యముకంటే నిశ్చయముగా విలువైన. ఏలయనగా రాజు కాకుండునట్లు భయపడు మనుష్యుడు సులభముగా కనబడును అని ఎవదు సంశయింపడు; అయితే ధన్యుడు కాకుండునట్లు ఇష్టపడని వాడు ఎవదు కనబడడు. కాబట్టి శకునంవలన లేక మరొక విధమున వాటిని అడ్రగవచ్చునని తలంపబడినయేడల, దేవతలు తామే ఈ సంగతిని అడ్రగబడవలెను, ఫేలిసితాస్కు స్థానము ఇయ్యగోరుదురొ లేదు. యాదృచ్ఛికమువలన ఇతర ఆళయములు బలిపీఠములు ఈందు ఉన్డి, ఫేలిసితాస్కు గొప్పది ఉన్నతమైన ఆళయము కట్టశక్యము కాని చోట అయినయేడల, జూపిటరు తానే దాటి, కపిటోలిన కొండ సిఖరమునే ఫేలిసితాస పొందెడి. ఏలయనగా ఫేలిసితాను ఎదిరించు వాడు ఎవదు లేడు, అసాధ్యము అయిన, దుస్సౌభాగ్యుడు కాగోరు వాడు తప్ప. నిశ్చయముగా అతడు అడ్రగబడినయేడల, మార్సు, టెర్మినుసు, జువెంతసు అనె ఆ మూడు దేవతలు చేసినది, అనగా తమ ఉన్నత రాజునకు స్థానము ఇయ్యనుట, జూపిటరు ఎందుకు చేయడు. ఏలయనగా వారి గ్రంథములు వ్రాయునట్లు, రాజు టార్క్వీను కపిటోలు కట్టగోరిని, తన దృష్టిలో అత్యన్త యోగ్యమైన తప్తమైన స్థలము ఇతర దేవతలచే పట్టుకొనబడినది కనుగొణి, వారి ఇష్టమునకు విరుద్ధముగా ఏమి చేయ ధైర్యము లేక, ఇంత గొప్ప తమ ప్రభువైన దేవునికి వారు ఇష్టముగా స్థానము ఇయ్యుదురు అని నమ్బి, కపిటోలు స్థాపింపబడిన సారీ అక్కద అనేక దేవతలు ఉన్నయి గనుక, జూపిటరుకు స్థానము ఇయ్యగోరుదురొ అని శకునంవలన అడిగెను, నేను పేరించినవారు, అనగా మార్సు టెర్మినుసు జువెంతసు, తప్ప అన్దరు అక్కదండి వెళ్ళగ ఒప్పిరి; కాబట్టి కపిటోలు ఈ మూడును లోపల ఉండునట్లు కట్టబడెను, అయితే ఇంత అస్పష్ట చిహ్నములతో, అతి పండితులు సహితము ఈ సంగతిని ఎరుగ కష్టపడుదురు. కాబట్టి టెర్మినుసు మార్సు జువెంతసుచే తానే తృణికరింపబడినట్లు జూపిటరు ఫేలిసితాను ఎందుకు తృణికరింపడు. అయితే జూపిటరుకు స్థానము ఇయ్యని వారు తామే ఫేలిసితాస్కు నిశ్చయముగా స్థానము ఇయ్యెదురు, ఆమె జూపిటరును వారి మీద రాజుగా చేసెని గనుక. లేక వారు స్థానము ఇయ్యక ఉన్తె, ఆమె తృణికారమునకు కాక, ఫేలిసితాస ఇంటలో అస్పష్టముగా ఉండుట, ఆమె లేకుండ తమ స్థలములలో ప్రధానముగా ఉండుటకంటే ఇష్టమని ఎన్చి.

ఈలాగున సౌభాగ్య దేవత అత్యన్త విస్తార ఉన్నత స్థలములో నిలుపబడి, ప్రతి మంచి కోరిక ఎందుండి మున్నుకు తీసికొనవలెనో పౌరులు నేర్చుకొనవలెను. ఈలాగున ప్రకృతి తానే ప్రబోధించి, అవసరము లేని ఇతర దేవతల సమూహము విడువబడి, ఫేలిసితాస ఒక్కతే ఆరాధింపబడేడి, ఆమె ఒక్కతే ప్రార్థింపబడేడి, ధన్యులు కాగోరు పౌరులు, వారిలో ఎవదు కోరక ఉండడు, ఆమె ఆళయమునే సెంకించుదురు; ఈలాగున అన్ని దేవతలనుండి వెదకబడిన సౌభాగ్యము ఆమెండి మాత్రమే వెదకబడేడి. ఏలయనగా ఎవదు ఏ దేవునినుండి సౌభాగ్యము కాక, లేక సౌభాగ్యమునకు దోవచుట్లు తలంచు దానిని కాక, మరేమి పొందగోరును? కాబట్టి ఫేలిసితాస్కు తాను ఇష్టపడు మనుష్యునితో ఉండు అధికారము ఉన్నయేడల, ఆమె దేవత అయినయేడల ఉన్నది, ఆమెండి ప్రార్థనచే పొందగల ఆమెను మరొక దేవునినుండి వెదకుట చివరకు ఏ మూఢత్వము? కాబట్టి వారు ఈ దేవతను ఇతర దేవతలకంటే స్థల గౌరవమునా కూడా గౌరవింపవలెను. ఏలయనగా వారి స్వంత గ్రంథకర్తలు చదువునట్లు, పూర్విక రోమీయులు రాత్రి పిదిందెడులను ఆపాదించు నాకు తెలియని సుమానుసునూ, పగలి పిదిందెడులను చెందినవి అని తలంచు జూపిటరుకంటే ఎక్కువ గౌరవించిరి. అయితే జూపిటరుకు ప్రఖ్యఆత విస్పష్ట ఆళయము కట్టబడి, కట్టదమపు గౌరవమువలన జనసమూహము ఇంత మన్ది అతనికి వచ్చిరి, సుమానుసు పేరు చదివెనని జ్ఞాపకము ఉన్న వాడు ఎవదు కష్టమువలన కనబడును, ఇప్పుడు ఆ పేరు వినను. అయితే సౌభాగ్యము దేవత కాక, నిజమువలన, దేవుని వరము అయినయేడల, దానిని ఇయ్యు శక్తి గల ఆ దేవునిని వెదకవలెను, అబద్ధ దేవతల హానికర సమూహమును విడువవలెను, మూఢ జనుల వ్యర్థ సమూహము వెంబడించి దేవుని వరములను తమ దేవతలు చేసి, వరములు ఎవనివి ఓ ఆయనను గర్విష్ఠ చిత్త మోహముచే అపచరుదురు. సౌభాగ్యమును దేవతగా ఆరాధించి సౌభాగ్యము ఇయ్యు దేవునిని విడువ వాడు దుస్సౌభాగ్యమునుండి విముక్తి పొందడు; చిత్రంగ వ్రాసిన రొట్టెని నాకుచూచి నిజ రొట్టె ఉన్న వానినిండి కొనని వాడు ఆకలిండి విముక్తి పొందనత్లే.

24. అన్యజనులు దేవుని వరములనే దేవతలలో ఆరాధించుటను కాపాదుటకు ప్రయత్నించు హేతువులు

అయినను వారి హేతువులను ఆలోచింపవచ్చును. మా పూర్వికులు ఈవి దేవుని వరములు, దేవతలు కావు అని ఎరుగనుంత వరకు మూఢవారు అయ్యిరి అని నమ్మబడవలెనా, వారు పలుకుదురు. అయితే అట్టి సంగతులు ఎవనికి ఇయ్యబడు, ఎవరో దేవుడు స్వేచ్ఛగా ఇయ్యక ఉన్తె కాదు అని వారు ఎరిగి, పేరులు కనుగొడలేని దేవతలను, వారు ఇయ్యబడెను అని తలంచినా ఆ సంగతుల పేరులతో పిలిచిరి; కొన్నిసార్లు ఆ కారణమునకు పేరు కొన్థ మార్చి, యుద్ధమునుండి బెలోనా అని, బెల్లము కాక; తొట్టెలనుండి కునీనా అని, కూనే కాక; నిలుచు ధాన్యమునుండి సెజెటియా అని, సెజెసు కాక; పండ్లనుండి పోమోనా అని, పోమము కాక; ఎడ్డులనుండి బూబోనా అని, బోసు కాక. కొన్నిసార్లు పదము ఏమాత్రము మార్పక, సంగతులు తామె పేరింపబడినట్లు, ధనము ఇయ్యు దేవత పెకూనియా అని పిలువబడి, ధనము తానే దేవత అని తలంపబడదు; వీర్ట్యూ కూడా ఈలాగున, ఆమె గుణమును ఇయ్యును; ఓనరు గౌరవమును ఇయ్యును; కాన్కోర్డియా ఐక్యము ఇయ్యును; విక్టోరియా విజయము ఇయ్యును. ఈలాగున, వారు పలుకుదురు, ఫేలిసితాస దేవత అని పిలువబడినప్పుడు, ఇయ్యబడు సంగతి తానే కాదు, సౌభాగ్యము ఎవనిచే ఇయ్యబడునో ఆ దైవతమే అర్థము.

25. పేరు తెలియక ఉన్నను సౌభాగ్యము ఇయ్యువాడని తలంపబడు ఏకైక దేవునిని మాత్రమే ఆరాధింపవలెను

ఈ హేతువు మాకు ఇయ్యబడి, హ్ర్దయము అత్యధికముగా కథినము కాని వారిని మేము కోరుట్లు మరి సులభముగా ఒప్పించెడుమో. ఏలయనగా ఇప్పుడు మానవ బలహీనత సౌభాగ్యము ఎవరో దేవుడు ఇయ్యక ఉన్తె ఇయ్యబడజాలదు అని గ్రహించెను; ఇంత మన్ది దేవతలను ఆరాధించి వారి తలపై జూపిటరునే ఉంచినవారు దీనిని గ్రహించిరి; సౌభాగ్యము ఎవనిచే ఇయ్యబడెనో ఆవని పేరు ఎరుగక, ఆమె ఇచ్చెనని నమ్మా ఆ అదే సంగతి పేరుతో ఆయనను పిలువలనని వారు ఒప్పిరి; అయితే సౌభాగ్యము వారు ఈంక ఆరాధించు జూపిటరు తానే ఇయ్యజాలదు అని వారు తలంచిరి, ఫేలిసితాస పేరుతో ఆరాధింపవలెనని తలంచినవాణిచే నిశ్చయముగా ఇయ్యబడును. వారు తెలియని ఎవరో దేవుడు సౌభాగ్యము ఇచ్చెనని నమ్మిరి అని నేను పూర్తిగా నిలుపుదును: కాబట్టి ఆయనను వెదకవలెను, ఆరాధింపవలెను, అది చాలును. లెక్కలేని దురాత్మల వృందమును తిరస్కరింపవలెను, తన వరము చాలు ప్రతి మనుష్యునికి ఈ దేవుడే చాలును. సౌభాగ్యము తానే పొందుటకు చాలని వానికి, నేను పలుకుదును, సౌభాగ్యము ఇయ్యు దేవుని ఆరాధించుట చాలదు. అయితే అది చాలు వాడు, మనుష్యునికి దీనికంటే ఎక్కువ కోరదగదు, ఏకైక దేవునిని, సౌభాగ్యము ఇయ్యువానిని, సేవింపవలెను. ఈ దేవుడు వారు జూపిటరు అని పిలుచు అతడు కాడు. ఏలయనగా అతడు సౌభాగ్యము ఇయ్యువాడు అని వారు ఒప్పినయేడల, ఫేలిసితాస పేరుతో సౌభాగ్యము ఇయ్యు మరొక దేవునిని దేవతను వెదకరు; జూపిటరు తానే ఇంత అపకీర్తి లక్షణలుతో ఆరాధింపబడుట వారు సహింపజాలరు. ఏలయనగా అతడు పరస్త్రీలకు దూషకుడు అని పలుకబడును; అందంగ ఉన్న బాలునికి నిర్ల్లజ్జ ప్రేమికుడు అపహర్తకుడు.

26. ఆరాధకులుండి దేవతలు రేపించి పొందు రంగస్థల నాటకములు

అయితే, సిసరో పలుకును, హోమరు ఈటిని కల్పించి మానవ సంగతులను దేవతలకు మార్చి పెత్తను; నేను దివ్య సంగతులను మాకు మార్చి పెట్టుట ఇష్టమని. కవి అట్టి నేరములను దేవతలకు ఆపాదించి భారమైన పురుషునికి న్యాయమువలన అసన్తుష్టి కలిగిన్చెను. అయితే ఈ నేరములు అలవాటుగా పలుకబడి నటిమ్పబడి ప్రదర్శింపబడు రంగస్థల నాటకములు దేవతల గౌరవమునకు లెక్కిమ్పబడి, అతి పండితులు దివ్య సంగతులలో ఎందుకు ఉంచిరి? సిసరో కవుల కల్పనలపై కాక పూర్వికుల ఆచారములపై కేకలు పెట్టవలెను. వారు ప్రత్యుత్తరముగా కేకలు పెట్టక ఉండెదురా, మేము ఏమి చేసితిమి? దేవతలు తామే ఈ నాటకములు తమ గౌరవమునకు ప్రదర్శింపవలెనని ఘంతగా కోరిరె, తీవ్రముగా రేపించిరె, ఇది చేయక ఉన్తె నాశనము వచ్చును అని భయపెట్టిరె, విస్మరణ అతికాఠిన్యముతో ప్రతించించిరె, అట్టి విస్మరణ సరి చేయబడిన ఆనందమును చూపించిరె. వారి పుణ్య అతిశయ పనులలో ఇది వ్రాయబడును. రోమ గ్రామ్యుడు టీతుసు లటీనియుసుకు స్వప్నములో చెప్పబడెను, అతడు సెనెటుకును వెళ్ళి రోమ క్రీడలను మరల ఆరంభింపవలెనని పలువలెను, ఏలయనగా మొదటి దినమున జనుల ఎడుత శిక్షకు తీసివేయు నేరము నిశ్చయింపబడిన నేరస్థు తీసివేయుట ఇంత దుఃఖమైన ఘటన, క్రీడలనుండి వినోదమను వేడు దేవతలను కలవరించెంది. ఈ సూచనను పొందిన రైతు తరువాతి దినమున సెనెటుకు చెప్ప భయపడినయేడల, రాత్రి మరల మరి తీవ్రమైన రూపమున వచ్చెను: అతడు విస్మరణ నిమిత్తం తన కూంఆరునిని పోగొట్టుకొనెను. మూడవ రాత్రి ఇంకను ఘనమైన శిక్ష వచ్చుచున్నది, అతడు ఇంకను విధేయత తిరస్కరించినయేడల అని హెచ్చరింపబడెను. ఈలాగునను అతడు విధేయత ధైర్యము చేయక, తీవ్ర భయంకర వ్యాధిలో పడెను. అయితే మిత్రుల ఆలోచనతో అధికారులకు తెలియజేసి, పళ్లంకిలో సెనెటులోనికి తీసివేయుట అయ్యి, తన స్వప్నమును పలికి ఒడనె బలము పొంది, తన కాళ్లతోనే పూర్తి అయ్యి వెళ్ళెను. ఇంత గొప్ప అతిశయము చూచి విస్మయిన్చి సెనెటు, నాలుగు రేట్లై వ్యయముతో క్రీడలు మరల జరుపవలెనని తీర్పు ఇచ్చెను. దుష్ట దురాత్మల అధిపత్యమునుండి యేసు క్రీస్తు మా ప్రభువువలన దేవుని కృప తప్ప ఏమీ విముక్తి ఇయ్యదు, అట్టి దురాత్మల మోసపు మీద పడి, వివేకముతో నిందింపవలసిన అపకీర్తి నాటకములను అట్టి దేవతలకు ప్రదర్శింపవలెనని బలమువలన రేపబడిరి అని బుద్ధి గల ఎవదు చూడడు? ఈ నాటకములలో దేవతల కవి నేరములు గౌరవింపబడును నిశ్చయము, అయినను ఇవి దేవతల బల రేపణచే సెనెటు తీర్పుచెఏతను మరల స్థాపింపబడిన నాటకములు. ఈ నాటకములలో అత్యన్త నిర్ల్లజ్జ నటులు జూపిటరును పవిత్రత దూషకుని అని గౌరవించి అతనికి ఆనందము ఇచ్చిరి. అది కల్పన అయినయేడల అతడు కోపము పొందెడి; అయితే తన నేరముల ప్రదర్శనముతో, కల్పితమైనను, ఆనందించినయేడల, అతడు ఆరాధింపబడిన సారీ దేయ్వము కాక ఎవదు సేవింపబడెను? అట్టి సంగతులు అసన్తుష్టి కలుగజేయు ఏ రోమ పురుషుకంటే నీచుడైన అతడు రోమ సామ్రాజ్యమును స్థాపించి విస్తఇంచి కాచెదా? ఇంత దుస్సౌభాగ్యముగా ఆరాధింపబడి, ఈలాగున ఆరాధింపక ఉన్తె ఇంకను దుస్సౌభాగ్యముగా కోపము పొందు అతడు సౌభాగ్యము ఇయ్యగలనా?

27. పరమ యాజకుడు స్కేవోలా పలికిన మూడు విధముల దేవతలు

అతి పండితుడైన పరమ యాజకుడు స్కేవోలా దేవతలను మూడు విధములకు వేరుపరచెను అని వ్రాయబడును, ఒక్కటె కవులు తెచ్చిన్ది, మరొకటె తత్త్వశాస్త్రులు తెచ్చిన్ది, ఇన్కొకటె రాజ్య పాలకులు తెచ్చిన్ది. మొదటి విధమును అతడు తుచ్ఛమని పలుకును, ఏలయనగా కవులు దేవతలను గూర్చి అనేక అయోగ్య సంగతులను కల్పించిరి; రెండవ విధము రాజ్యములకు తప్తము కాదు, ఏలయనగా దానిలో కొన్ని అవసరము లేనివి, కొన్ని జనులు ఎరుగునేడల హానికరమైనవి. అవసరము లేని సంగతులను గూర్చి గొప్ప విశయము లేదు, ఏలయనగా నిపుణ న్యాయశాస్త్రుల సామాన్య మాట, అవసరము లేనివి హాని చేయవు అని. అయితే సమూహము ఎడుత తెచ్చిన హాని చేయువి ఏవి? ఇవి, అతడు పలుకును, హెర్క్యూలేసు, ఎస్కూలేపియుసు, కాస్టరు పొల్లక్సు, దేవతలు కావు; ఏలయనగా ఇవి మనుష్యులే, మర్త్యుల సామాన్య గతి పొందిరి అని పండితులు పలుకుదురు. ఇంక ఏమి? రాజ్యములకు దేవతల నిజ విగ్రహములు లేవు; ఏలయనగా నిజ దేవునికి లింగము లేదు, వయసు లేదు, నిశ్చిత శారీరిక అంగంఉలు లేవు. పరమ యాజకుడు జనులు ఈటిని ఎరుగవలెనని ఇష్టపడడు; ఏలయనగా అవి అబద్ధములు అని అతడు తలంచడు. కాబట్టి మత విశయములలో రాజ్యములు మోసపొందుట ఉపయోగకరమని అతడు తలంచును; వార్రో తానే దివ్య సంగతుల గ్రంథములలో ఈట్లు పలుకుట సంశయింపడు. అతి శ్రెష్ఠ మతము! రక్షింపవలసిన బలహీనుడు సహాయకునకు పారిపోవగల; అయితే అతడు రక్షింపబడు సత్యమును వెదకునప్పుడు, అతడు మోసపొందుట అతనికి ఉపయోగకరమని నమ్మబడును. ఈ అదే గ్రంథములలో స్కేవోలా కవి విధమైన దేవతలను తిరస్కరించు హేతువును మొఉనము చేయడు, అనగా వారు దేవతలను ఇంత వికృతించి మంచివారితో సహితము పోల్చింపశక్యము కానిట్లు చేసిరి, ఒక్కడిని దొన్గ, మరొకడిని వ్యభిచారము చేయజేసి; లేక మరొక నీచ మూఢ సంగతి పలిక చేయ; మూడు దేవతలు సౌన్దర్య బహౌమానమునకు పోరాడి, వీనసుచే జయిమ్పబడిన ఇద్దరు ట్రోయ్ను నాశము చేసిరి; జూపిటరు ఎవరితోనైనను సంభోగమునకు ఏదుడు లేక హంస అయ్యెను; ఒక దేవత మనుష్యుని వివాహము చేసికొనెను, సాటర్ను తన సంతానమును తినెను; చివరకు అతిశయమైన లేక దోషకరమైన ఏ కల్పన ఈందు కనబడక ఉండదు, అయినను దేవతల స్వభావమునుండి దూరముగా ఉన్నది. ఓ పరమ యాజకుడ స్కేవోలా, నీవు చేయ గలిగినయేడల నాటకములను తీసివేయు; జనులను బోధించు, అమర దేవతలకు అట్టి గౌరవములు అర్పింపకుండునట్లు, వాటిలో ఇష్టమైనయేడల దేవతల నేరములను మెచ్చుకొనగలరు, సాధ్యమైనంత వరకు ఇష్టమైనయేడల అనుకరింపగలరు. అయితే జనులు నీకు జవాబు ఇచ్చి, ఓ యాజకుడ, నీవే ఈటిని మాలొ తెచ్చితివి అని పలికినయేడల, నీవు ఈటిని ఆజ్ఞ ఇచ్చిన దేవతలను అడుగు, వారు తమ కు అట్టి సంగతులు అర్పింపవలెనని ఆజ్ఞ ఇయ్యకుండునట్లు. ఏలయనగా అవి చెడ్డవి, కాబట్టి అధిక దేవతలను గూర్చి నమ్మశక్యము కాని, వాటిని గూర్చి నిర్భయముగా కల్పింపబడు దేవతలకు ఎక్కువ అన్యాయము. అయితే వారు నిన్ను వినవు, వారు దురాత్మాలు, దుష్ట సంగతులను బోధించుదురు, నీచ సంగతులలో ఆనందించుదురు; ఇవి వారిని గూర్చి కల్పింపబడుట అన్యాయము అని లెక్కపెట్టరు, అయితే తమ నియత పండుగలలో అవి నటింపక ఉన్తె వారు సహింప జాలని అన్యాయము. ఇప్పుడు నీవు వారి మీద జూపిటరును పిలిచిన, ముఖ్యముగా అతని నేరములు రంగస్థల నాటకములలో ఎక్కువ నటింపబడును గనుక, నీవు అతడు జూపిటరు దేవుడు, ఈ లోకమంతయు ఎవనిచే పాలింపబడి నిర్వహింపబడునో అని పిలిచిన, నీచే అతనికి అతి గొప్ప అన్యాయము జరుగదుఆ, ఏలయనగా అతడు వారితో ఆరాధింపబడవలెనని తలంచి అతనిని వారి రాజువని పేరించితివి గనుక?

28. రాజ్యమును పొంది విస్తఇంచుటలో దేవతల ఆరాధన రోమీయులకు ఉపకారము చేసెనా

కాబట్టి అట్టి గౌరవములచే శాంతిపడు, లేక మరి నిజముగా అట్టి గౌరవములచే నిన్దిమ్పబడు దేవతలు ఏలయనగా వారిని గూర్చి అబద్ధముగా పలుకబడుట ఆనందించుట, నిజముగా పలుకశక్యము అయినను, ఎక్కువ నేరము, ఎట్టి విధమునను రోమ సామ్రాజ్యమును వృద్ధి చేసి కాచ జాలవు. ఏలయనగా వారు చేయ గలిగినయేడల, ఈ విధమైన దివ్య సంగతులలో, అనగా రంగస్థల నాటకములలో, వాటిని మరి గౌరవముగా యోగ్యముగా ఆరాధించిన గ్రీకులను ఇంత గొప్ప వరము ఇయ్యెదురు, అయినను కవులు దేవతలను చీలి వేయుట చూచి, ఎవని మీద ఇష్టమైనను దూషించు స్వేఛ్ఛను ఇచ్చి, తాము ఆ కవి దూషణలనుండి తమ్ములను విముక్తి చేయకున్నను, రంగస్థల నటులను నీచివారి అని ఎన్నకుండ విస్పష్ట గౌరవమునకు యోగ్యులని ఎన్చి. అయితే రోమీయులు ఆఉరీనుసు దేవునిని ఆరాధింపక ఉన్నను బంగరు నాణెము పొందినత్లే, వెండి రాగి నాణెము కూడా పొందగలరు, అర్జెంటీనుసునూ అతని తండ్రి ఆస్కులానుసునూ ఆరాధింపక ఉన్నను; ఇతర అన్నియు కూడా ఈలాగున, నేను వివరించుట ఆలస్యం. కాబట్టి నిజ దేవుడు ఇష్టపడక ఉన్తె వారు ఇంత అధిపత్యము ఎట్టి విధమునను పొంద జాలరు; ఈ అబద్ధ అనేక దేవతలు ఎరుగబడక తృణికరింపబడి, ఆయణే నిజమైన విశ్వాసముతోను గుణముతోను ఎరిగి ఆరాధింపబడినయేడల, వారు ఇక్కడ ఎంత విస్తారము అయినను, ఇక్కడ ఉండేడి లేక ఉండక పోయేడి, మరి మంచి రాజ్యమును ఇక్కడ పొంది, తరువాత నిత్య రాజ్యమును పొందెదురు.

29. రోమ సామ్రాజ్యము యొక్క బలమును స్థిరమును సూచించెనని తలంచు శకున అబద్ధము

వారు అత్యన్త సుందరమనీ పలిచిన, నేను కొన్థ ముందు తలంచినా, ఆ శకున ఏదువిధము, మార్సు, టెర్మినుసు, జువెంతసు దేవతల రాజు జూపిటరుకు సహితము స్థానము ఇయ్యను? ఈలాగున, వారు పలుకుదురు, మార్సుకు అర్పింపబడిన జాతి, అనగా రోమ జాతి, తాను ఒక సారీ పట్టుకొనిన స్థలమును ఎవనికి ఇయ్యడు; అదేవిధముగా టెర్మినుసు దేవుని నిమిత్తం ఎవదు రోమ సీమలను కలవరింప జాలడు; జువెంతసు దేవత నిమిత్తం రోమ యువకులు ఎవనికి లోబడరు. కాబట్టి ఈ శకునలు అతనిని ఎదురివాడుగా ఉంచి, అతనికి లోబడక ఉండుట గౌరవము అయినయేడల, వారు అతనిని తమ దేవతల రాజువని తమ రాజ్యము ఇయ్యువాడని ఎట్లు పట్టుకొనగలరొ చూదు. అయినను ఇవి నిజమైనయేడల వారు ఎందుకు భయపడవలెను. ఏలయనగా జూపిటరుకు లోబడని దేవతలు క్రీస్తుకు లోబడిరి అని వారు ఒప్పుటకు రారు. ఏలయనగా సామ్రాజ్య సీమలను మార్పక, యేసు క్రీస్తు వాటిని తమ ఆళయములనుండి మాత్రమే కాక ఆరాధకుల హ్ర్దయములనుండి కూడా తోల గలిగెనని చూపెచెను. అయితే క్రీస్తు మాంసములో వచ్చక ముందు, నిజముగా వారి గ్రంథములనుండి మేము ఉదహరించిన ఇవి వ్రాయబడక ముందు, అయినను రాజు టార్క్వీను కాలమున ఆ శకున జరిగిన తరువాత, రోమ సేన అనేక సార్లు దండువేయుట అయ్యి పరాజింపబడి, జువెంతసు దేవత జూపిటరుకు స్థానము ఇయ్యలేదు గనుక వచ్చిన శకున అబద్ధమును చూపెచెను; మార్సుకు అర్పింపబడిన జాతి నగరము లోపలే దాటి జయించు గాలులచే నోచబడెను; అనేక నగరములు హానిబలుకు జారిపొఏ సామ్రాజ్య సీమలు ఇంకువ స్థలమునకు ఇంకింపబడెను. ఈలాగున శకునల సౌన్దర్యము వ్యర్థమైనది, జూపిటరు మీద దేవతల కాక దురాత్మల మోహము మాత్రమే నిలిచెను. లోబడక ఉండుట ఒకటి, లోబడి తాను లోబడిన చోటికి తిరిగి వచ్చుట మరొకటి. అంతేకాక తరువాతను, తూర్పు ప్రాంతములలో, హడ్రియాను చిత్తమువలన రోమ సామ్రాజ్య సీమలు మార్చబడెను; ఏలయనగా అతడు ఆ మూడు ఘనమైన ప్రాంతములను, అనగా అర్మెణియా, మెసోపోటేమియా, అశూర, పారసీక సామ్రాజ్యమునకు ఇయ్యెను. ఈలాగున ఈ గ్రంథముల చొప్పున రోమ సీమల కావలిదరుడైన, ఆ అత్యన్త సుందర శకునచే జూపిటరుకు స్థానము ఇయ్యని టెర్మినుసు దేవుడు దేవతల రాజుకంటే మనుష్యుల రాజు హడ్రియానునకు ఎక్కువ భయపడినట్లున్దును. పేరించినా ప్రాంతములు మరల తీసికొనబడి, దాదాపు మా జ్ఞాపకములోనే సీమ వెనుకకు జారిపొఏ, జూలియాను వారి దేవతల వాణులను అంటియి అతిమిత్ర సాహసముతో ఆహార నావలు కట్టివలెనని ఆజ్ఞ ఇచ్చినప్పుడు. ఈలాగున సేన ఆహారము లేకుండ విడువబడి, అతడు తానే ఒడనె శత్రువులచే చమ్పబడి, దలాలు తమ నాయకుని నాశనమువలన కలవరించి పీడిమ్పబడి, సంధాన నిబంధనములచే సామ్రాజ్య సీమలు ఇప్పుడు ఉండే చోట స్థాపింపబడక ఉన్తె ఎవదు తప్పింప జాలంత ఆత్యంత కష్టములకు దీగించబడిరి; హడ్రియాను ఇయ్యినంత గొప్ప నశ్టము కాకున్నను, ఇంకను అల్ప త్యాగము కాదు. కాబట్టి టెర్మినుసు దేవుడు జూపిటరుకు లోబడలేదు అని ఆ శకున వ్యర్థము, ఏలయనగా అతడు హడ్రియాను చిత్తమునకు లోబడి, జూలియాను అవివేకమునకు లోబడి, జోవిణియాను అవసరమునకు లోబడెను. మరి వివేకమైన భారమైన రోమీయులు ఈటిని చూచిరి, అయితే దురాత్మల ఆచారములను పాటింపవలసిన రాజ్య సమ్ప్రదాయమునకు ఎదుర అల్ప శక్తి పొందిరి; ఏలయనగా వారు తామే ఇవి వ్యర్థములు అని గ్రహించిన, దేవునికి ఇయ్యదగిన ఆరాధనను ఏకైక నిజ దేవుని పాలన అధిపత్యమునకు క్రీంద స్థాపింపబడిన ప్రకృతి కి ఇయ్యవలెనని తలంచిరి, అపోSతలు పలుకుట్లు, సృష్టికర్తకంటే సృష్టికి హెచ్చుగా సేవించు, ఆయణ నిత్యము ధన్యుడు అని. ఈ నిజ దేవుని సాహాయము అవసరమైనది, పవిత్ర నిజ భక్తులు, నిజ మతమునకే చచ్చు, జీవించు వారిలొండి అబద్ధమును తీసివేయుటకు, పమ్పబడునట్లు.

30. జాతుల దేవతలను గూర్చి ఆరాధకులు తామే ఏ విధముగా తలంచిరి అని ఒప్పు

శకునగాడు సిసరో శకునలను ఎడాదు, కాకి గొర్రింక కూతలతో జీవితాలోచనలూ నియమించు జనులను నిందించెడును. అయితే అన్నియు అనిశ్చయములు అని వాదించు ఆకాడెమీ తత్త్వశాస్త్రీ ఈ విశయములలో ఎవని అధికారము యోగ్యము కాదని పలుకుదురు. తన దే నాటూరా దేఓరుమ అనె రెండవ గ్రంథములో అతడు లూసీలియుసు బాల్బుసునూ తెచ్చును, అతడు మోహములు భౌతిక తత్త్వ సత్యములనుండి పుట్టెనని చూపి, విగ్రహములు కల్పిత ఊహలను నిలుపుట మీద కోపము చూపి ఇట్లు పలుకును: నీవు చూడవా, నిజ ఉపయోగకర భౌతిక కనుగొంతలనుండి బుద్ధి కల్పిత ఊహ దేవతలకు లాగింపబడును? ఇది అబద్ధ మతములను కలవరించు తప్పులను, దాదాపు ముసలి స్త్రీల మోహములను పుట్టించు. ఏలయనగా దేవతల రూపములు, వారి వయసులు, వంత్రములు, అలంకారములు, మాకు పరిచయముగా చేయబడును; వారి వంశావలులు, వివాహములు, బంధుత్వములు, వారిని గూర్చి అన్నియు, మానవ బలహీనత పోలికకు దీగింపబడును. వారు కలవరించు మనస్సులు కలిగినట్లుగా కూడా తెచ్చబడుదురు; ఏలయనగా దేవతల కామలు, చింతలు, కోపములు మాకు వ్రాయబడును. కల్పనలు పలుకుట్లు, దేవతలు తమ యుద్ధములు పోరాటలు లేకుండ ఉండలేదు. అది హోమరులో వలే, కొన్ని దేవతలు ఈ వైపు ఆ వైపు రెండు ఎదిరి సేనలను కాచెది మాత్రమే కాదు, వారు తమ లెక్కలోనే యుద్ధములు చేసిరి, టైటనులుతో లేక జయంటులతో. అట్టి సంగతులు పలుకుట నమ్మత అత్యన్త అసమ్బద్ధము: అవి పూర్తిగా తుచ్ఛములు మూలము లేనివి. ఇదిగో, జాతుల దేవతలను కాPదువారు ఇప్పుడు ఏమి ఒప్పుకొన్దురు. తరువాత అతడు కొన్ని మోహమునకు చెందు, కొన్ని మతమునకు చెందు అని పలికి, స్తోఇకుల చొప్పున బోధింపవలెనని తలంచును. ఏలయనగా తత్త్వశాస్త్రులు మాత్రమే కాక మా పూర్వికులు కూడా మోహమునకు మతమునకు మధ్య భేదము ఉంచిరని అతడు పలుకును. ఏలయనగా, అతడు పలుకును, దినమంతయు ప్రార్థనాలో గడిపి, తమ సంతానము తమ కంటే ఎక్కువ బ్రదుకునట్లు బలులు అర్పించినవారు మోహపరులు అని పిలువబడుదురు. అతడు జనుల పూర్వ గ్రహం వలన భయపడి పూర్వికుల మతమును స్తుతింప ప్రయత్నించి, దానిని మోహమునుండి వేరుపరచగోరి, ఎట్లు చేయుటకు మార్గము కనుగొడలేదు అని ఎవదు చూడడు? ఏలయనగా దినమంతయు ప్రార్థించి బలులు అర్పించినవారు పూర్వికులచే మోహపరులు అని పిలువబడినయేడల, అతడు నిందించు, వేరు వయసు వేరు వంత్రముల దేవత విగ్రహములను స్థాపించి, దేవతల వంశావలులు వివాహములు బంధుత్వములు కల్పించినవారు కూడా అట్లు పిలువబడిర? కాబట్టి ఇవి మోహములు అని నిందింపబడినప్పుడు, అట్టి విగ్రహములను స్థాపించి ఆరాధించిన పూర్వికులను ఆ దోషములో కలుపును. ఇన్క అతనిని తానే కలుపును, ఎంత వాగ్ధాటువుతో తన్ని విముక్తి చేసి స్వతంత్రుడు కాగ ప్రయత్నించిన, ఈ విగ్రహములను గౌరవింపవలసిన అవసరములో ఉండెను; ఈ వాదోపవాదములో అతడు విస్పష్టముగా ధ్వనిమ్పు దానిని జనుల ఎడుత ప్రసంగములో గుస గుస పలుకుట సహితము ధైర్యము చేయలేదు. కాబట్టి మేము క్రైస్తవులు మా ప్రభు దేవునికి క్రుతజ్ఞతై ఉందుము, ఆ గ్రంథకర్తా వాదించుట్లు ఆకాశమునకు భూమికి కాదు, ఆకాశమును భూమిని చేసినవానికే; ఏలయనగా బాల్బుసు వాయి జల్లువాడువలె కష్టమువలన నిందించు ఈ మోహములను, ఆయణ క్రీస్తు యొక్క అతిగంభీర వీనతవలన, అపోSతలుల ప్రబోధనవలన, సత్యమునకే చచ్చి సత్యముతో జీవించు సహయాత్రులు విశ్వాసమ్వలన, భక్తుల హ్ర్దయములలో మాత్రమే కాక మోహపరుల ఆళయములలోను, వారి స్వంత స్వేచ్ఛ సేవనచే, కూలింపెని గనుక.

31. వార్రో జనుల నమ్మకమును నిందించి, ఆరాధనను ఒకటే దేవునికి పరిమితం చేయవలెనని తలంచి, అయినను నిజ దేవునిని కనుగొణ జాలక ఉండెను

రంగస్థల నాటకములను దివ్య సంగతులలో ఉంచినన్దుకు, తన తీర్పుచెఏతను కాకున్నను, మేము దుఃఖించు వార్రో తానే ఏమి పలుకును? అతడు అనేక స్థలాములలో భక్తువువలె దేవతల ఆరాధనకు ప్రబోధించు సారీ, రోమ రాజ్యము స్థాపించిన ఈటిని అతడు తన తీర్పులో నమ్మదు అని ఒప్పుడ? కాబట్టి తాను క్రొత్త రాజ్యమును స్థాపించు సారీ, ప్రకృతి నియమమువలన దేవతలను వారి పేరులను మరి మంచిగా లెక్కపెట్టగలనని నిలుపుట సంశయింపడు. అయితే తాను ఈంక ప్రాచీన జాతిలో పుట్టెను గనుక, దేవతల పారమ్పరిక పేరులను ఉపపేరులను వాటికి అంటిన చరిత్రలను స్వీకరింపవలసిన బంధములో తన్ని కనుగొణెను అని పలుకును, ఈ వివరములను పరీక్షించి ప్రకటించు తన ఉద్దేశము జనులను దేవతలను ఆరాధింప వాల్చుటకు, తృణికరింపకుండునట్లు అని. ఈ మాటలచే ఈ అత్యన్త తీక్ష్ణుడు తాను అన్నిటిని ప్రకటించడు అని చాలినంత సూచించెను, ఏలయనగా అవి అతనికి తుచ్ఛము అయ్యి, మొఉనమువలన దాటబడక ఉన్తె జనసమూహమునకు సహితము తుచ్ఛమని కనబడెడి. నేను ఈటిని ఊహంగ పలుకుచున్నానని తలంపబడేడి, అతడు తానే మరొక స్థలాములో విస్పష్టముగా, మత ఆచారములను గూర్చి పలుకు సారీ, అనేక సంగతులు నిజములు, సామాన్య జనులు ఎరుగుట ఉపయోగకరము కాదు మాత్రమే కాదు, జనులు అబద్ధమైనను మరొకట్లే తలంచుట ఉపయోగకరము, ఆ కారణమున గ్రీకులు మత ఆచారములను రహస్యములను మొఉనములోను గోడల లోపల మూసి ఉంచిరి అని. ఈందు అతడు రాజ్యములను జనులను పాలుచు జ్ఞానులని పిలువబడు వారి నీతిని నిశ్చయముగా పలుకును. అయినను ఈ కపట కౌశలముతో దుష్ట దురాత్మాలు అతిశయముగా ఆనందించుదురు, వారు మోసం చేయువారిని మోసపొందువారిని ఒక్కతే పట్టుకొని, వారి బలాట్కారమునుండి యేసు క్రీస్తు మా ప్రభువువలన దేవుని కృప తప్ప ఏమీ విముక్తి ఇయ్యదు.

ఈ అదే అత్యన్త తీక్ష్ణుడు పండితుడు ఇంకను పలుకును, దేవుడు లోక ఆత్మ అయ్యి ఆలోచనతోను యుక్తి తోను దానిని పాలుచును అని నమ్మివారే దేవుడు ఏవరో గ్రహించిరి అని తన దృష్టిలో కనబడుదురు. ఈందుండి ఇది కనబడును, అతడు సత్యమునకు చేరక ఉన్నను, ఏలయనగా నిజ దేవుడు ఆత్మ కాదు, ఆత్మ యొక్క కర్తయు సృష్టికర్తయు, అయినను అతడు సమ్ప్రదాయ పూర్వ గ్రహం ఎదుర స్వతంత్రముగా వెళ్ళగలిగినయేడల, ఆలోచనతోను యుక్తి తోను లోకమును పాలుచు ఏకైక దేవునిని ఆరాధింపవలెనని ఒప్పి ఇతరులను ఆలోచింపగలను; కాబట్టి ఈ విశయములో ఆయనను ఆత్మ అని, ఆత్మ సృష్టికర్తని కాక, పలికినది మాత్రమే అతనితో వాదింపవలసినది. అతడు ఇంకను పలుకును, పూర్విక రోమీయులు నూట ఎడ్బది సంవత్సరముల కంటే ఎక్కువ కాలము విగ్రహము లేకుండ దేవతలను ఆరాధించిరి. ఈ ఆచారము ఇప్పటివరకు నిలిచి ఉండేడి అయినయేడల, దేవతలు మరి శుద్ధముగా ఆరాధింపబడెదురు అని అతడు పలుకును. ఈ మతమునకు సాక్షిగా అతడు ఇతరులతో యూదుల జాతిని కూడా తెచ్చును; జనులకు మొదట విగ్రహములను ప్రతిష్ఠించినవారు తమ నగరము జనులండి మత భయమును తీసిరి, తప్పును హెచ్చిన్చిరి అని ఆ స్థలాము చివర పలుకుట సంశయింపడు, విగ్రహముల జడథ్వమునకు క్రీంద చూపింపబడినప్పుడు దేవతలు సులభముగా తృణికారమునకు దీగెదురు అని వివేకముతో తలంచి. అయితే అతడు వారు తప్పును అందించిరి అని కాక హెచ్చిన్చిరి అని పలుకును గనుక, విగ్రహములు లేనప్పుడే తప్పు ఈంక ఉండెనని గ్రహింపవలెనని కోరును. కాబట్టి దేవుడు లోకమును పాలుచు ఆత్మ అని నమ్మివారే దేవుడు ఏవరో గ్రహించిరి అని అతడు పలికి, విగ్రహములు లేకుండ మత ఆచారములు మరి శుద్ధముగా పాటింపబడేడి అని తలంచు సారీ, అతడు సత్యమునకు ఎంత దగ్గర వచ్చెనో ఎవదు చూడడు? ఏలయనగా ఇంత ప్రాచీన తప్పునకు ఎదుర అతడు ఏమి చేయ గలిగినయేడల, ఏకైక దేవునిని ఆరాధింపవలెననియు, విగ్రహము లేకుండ ఆరాధింపవలెననియు నిశ్చయముగా తన మతము ఇయ్యెను; ఇంత దగ్గర సత్యమును కనుగొణి, ఆత్మ యొక్క మార్పు స్వభావమును తలంపింపబడి, నిజ దేవుడు ఆత్మను తానే చేసిన అమార్పున ప్రకృతి అని గ్రహింపగలను. ఇవి ఇట్లున్నయేడల, అట్టి జనులు అనేక దేవతల మీద తమ లేఖనములలో ఎంత పరిహాసము కూరిన, ఇతరులను ఒప్పింప ప్రయత్నముగా కాక, దేవుని రహస్య చిత్తమువలన ఇవి ఒప్పువలసిన రేపబడి చేసిరి. కాబట్టి మేము ఈ లేఖనములనుండి ఏ సాక్ష్యములు తెచ్చినయేడల, అతి పవిత్ర రక్తము చిన్దు ఏకైక బలి, అందింపబడిన ఆత్మ వరము, ఎంత గొప్ప దుష్ట దురాత్మల శక్తినుండి విముక్తి ఇయ్యగలనో ఆలోచింప ఇష్టపడని వారిని ఖండించుటకు తెచ్చబడును.

32. లోబడిన జనులలో అబద్ధ మతములు నిలుచునట్లు జాతుల రాజులు ఏ లాభమునకు కోరిరె

వార్రో దేవతల పుట్టులను గూర్చి కూడా పలుకును, జనులు ప్రకృతి తత్త్వశాస్త్రులకంటే కవులకు వాల్చిరి; ఆ కారణమున వారి పూర్వికులు, అనగా ప్రాచీన రోమీయులు, దేవతల లింగమునిలోను పుట్టులందును నమ్మిరి, వారి వివాహములను స్థాపించిరి; ఇది నిశ్చయముగా మరొక కారణమునకు కాక, అట్టి వివేకమైన జ్ఞానులు మత విశయములలో జనులను మోసం చేయుట తమ పని, ఆ అదే సంగతిలో దురాత్మాలనూ ఆరాధించుట మాత్రమే కాక అనుకరించుట కూడా, వారి అతి గొప్ప కామ మోసం చేయుట గనుక. ఏలయనగా దురాత్మాలు తాము కపటముతో మోసం చేసినవారిని తప్ప పట్టుకొనజాలనిట్లు, రాజ్య పదవులలో ఉన్న మనుష్యులు, నిజముగా న్యాయపరులు కాక దురాత్మాలువలె, మత పేరుతో తాము అబద్ధములు అని ఎరిగిన ఈటిని నిజములు అని జనులను ఒప్పించిరి; ఈలాగున వారిని నాగరిక సమాజములో మరి దృఢముగా కట్టి, అదేవిధముగా లోబడిన వారిగా పట్టుకొనుటకు. అయితే రాజ్య రాజులయకును దురాత్మల యకును మోసములనుండి బలహీనుడు అమూర్ఖుడు ఎవదు తప్పింపగలను?

33. సమస్త రాజుల రాజ్యముల కాలములు నిజ దేవుని తీర్పుచెఏతను శక్తిచేతను నియమింపబడును

కాబట్టి సౌభాగ్యము యొక్క కర్తయు దాతయు ఐన ఆ దేవుడు, ఆయణే ఏకైక నిజ దేవుడు గనుక, భూలోక రాజ్యములను మంచివారికి చెడ్డవారికి తానే ఇయ్యును. ఆయణ దీనిని అవివేకముగా, యాదృచ్ఛికమువలె, చేయడు, ఆయణ దేవుడు, అదృష్టము కాదు గనుక, అయితే సంగతుల కాలముల క్రమము చొప్పున, అది మాకు దాగబడి ఆయనకే పూర్తిగా తెలియును; ఆ అదే కాల క్రమమునకు ఆయణ లోబడి సేవింపక, తానే ప్రభువుగా పాలించి నియామకుదుగా నియమించును. సౌభాగ్యమును ఆయణ మంచివారికి మాత్రమే ఇయ్యును. మనుష్యుడు లోబడిన వాడ రాజా భేదము లేదు: అతడు దానిని సమానముగా కలిగి ఉండగలను లేక కలిగి ఉండక పొఏ. రాజులు లోబడినవారు ఇంకను లేని ఆ జీవితములో అది పూర్తి అయ్యి ఉండును. ఆ కారణమున భూలోక రాజ్యములు ఆయనిచే మంచివారికి చెడ్డవారికి ఇయ్యబడును; ఆయన ఆరాధకులు ఇంకను అత్యన్త బలహీన మనస్సు నాయకత్వములో ఈ వరములను గొప్ప సంగతులువలె ఆయననుండి కోరకుండునట్లు. ఇది ప్రాచీన నిబంధనము యొక్క రహస్యము, దానిలో క్రొత్త నిబంధనము దాగబడినది, అక్కడ భూలోక వరములు సహితము వాగ్దానము చేయబడును: ఆత్మ సంబంధమైన వారు అప్పుదే, ఇంక బహిరంగముగా ప్రకటింపక ఉన్నను, ఈ భూలోక సంగతులచే సూచింపబడిన నిత్యత్వను, నిజ సౌభాగ్యము దేవుని ఏ వరములలో కనబడగలనో, గ్రహించిరి.

34. ఏకైక నిజ దేవునిచే స్థాపింపబడి, వారు నిజ మతములో నిలిచినంత వరకు ఆయనిచే కాపాడబడిన యూదుల రాజ్యము

కాబట్టి ఈ భూలోక మంచి సంగతులు, మరి మంచివి ఊహింప జాలని వారు ఎవై కొరకు నోరు తెరచుదురొ, రోమీయులు పూర్వము ఆరాధన యోగ్యమని నమ్మా అనేక అబద్ధ దేవతలకు కాక, ఏకైక దేవుడు తానే యొక్క అధికారములో ఉండును అని తెలియజేయుటకు, ఆయణ తన జనులను ఇజిప్టులొ అత్యల్పమునుండి విస్తరించి, అతిశయ చిహ్నములచే అక్కదండి విముక్తి చేసెను. వారి స్త్రీలు అత్యద్భుతముగా సంతానము వృద్ధి పొందు సారీ లుసీనాను పిలుచక ఉందిరి; ఆ జాతి అత్యద్భుతముగా వృద్ధి పొంది, వారిని హిమ్సించి వారి శిశువులను అన్నిటిని చమ్పగోరు ఇజిప్టీయుల చేతులనుండి ఆయణే విముక్తి చేసి, ఆయణే రక్షించెను. రూమినా దేవత లేకుండ వారు పాలు తాగిరి; కునీనా లేకుండ తొట్టెలలో ఉందిరి; ఎడ్యూకా పోటీనా లేకుండ ఆహారము పానము తీసికొనిరి; ఆ బాల్య దేవతలు అన్నియు లేకుండ పేర్చబడిరి; వివాహ దేవతలు లేకుండ వివాహము చేసిరి; ప్రియాపుసు ఆరాధన లేకుండ దమ్పతుల సంభోగము పొందిరి; నెప్ట్యూనును పిలువక, చీలించు సముద్రము వారికు దాటు మార్గము తెరిచి, వారిని వెంబడిన శత్రువులను తిరిగి వచ్చు అలళలుతో మూడవెసెను. ఆకాశమునుండి మన్నా పొందినప్పుడు వారు మన్నియా అనె దేవతను ప్రతిష్ఠింపక ఉందిరి; దాహకముతో కొత్తబడిన రాయి వారికి నీరు క్రిమ్మె సారీ నింఫులను లింఫులను ఆరాధింపక ఉందిరి. మార్సు బెలోనా యొక్క ఉన్మాద ఆచారములు లేకుండ యుద్ధము చేసిరి; విజయము లేకుండ నిజముగా జయింపక ఉన్నను, దానిని దేవత అని కాక తమ దేవుని వరమని ఎన్చి. సెజెటియా లేకుండ కోతలు పొందిరి; బూబోనా లేకుండ ఎడ్డులు; మెల్లోనా లేకుండ తేనె; పోమోనా లేకుండ పండ్లు; సంక్షేపముగా రోమీయులు ఇంత గొప్ప అబద్ధ దేవత సమూహమును వేదింపవలెనని తలంచినవి అన్నియు వారు ఏకైక నిజ దేవునినుండి మరి ధన్యముగా పొందిరి. వారు ఆయనను భక్తహీన కౌతుకముతో అపచరక ఉన్తె, అది మాంత్రిక కలలవలె వారిని మోసం చేసి పర దేవతలకు విగ్రహములకు లాగి, చివరకు క్రీస్తును చమ్పుటకు తీసికొనెను, వారి రాజ్యము వారికి నిలిచి ఉండేడి, రోమ రాజ్యముకంటే విస్తారములో కాకున్నను సౌభాగ్యములో హెచ్చుగా ఉండేడి. ఇప్పుడు వారు దాదాపు అన్ని దేశముల జాతులందు చుండల అయ్యిరి, అది ఆ ఏకైక నిజ దేవుని పూర్వజ్ఞానమువలన; అబద్ధ దేవతల విగ్రహములు, బలిపీఠములు, తోటలు, ఆళయములు అక్కడక్కడ కూలించి, వారి బలులు నిషేధింపబడి, ఇది వారి ప్రోక్తులు ఇంత ముందు ఎట్లు మూందు చేప్పిరి అని వారి గ్రంథములనుండి చూపబడునట్లు; వాటిని మా గ్రంథములలో చదువబడిన సారీ మేమే కల్పించినవి అని కనబడకుండునట్లు. అయితే ఇప్పుడు తరువాత వచ్చునదానిని తరువాతి గ్రంథమునకు ఉంచి, ఈ గ్రంథము యొక్క దీర్ఘత్వమునకు ఇక్కడ మేరము ఉంచవలెను.