చివరి వరకు విశ్వాసపాత్రుడు

ఎరాస్మస్‌ను గద్దిస్తూ, లూథర్ తన 'ఆన్ ది బాండేజ్ ఆఫ్ ది విల్' అనే గ్రంథంలో, ఒక నిజమైన క్రైస్తవుడు వాదనలలో ఆనందిస్తాడని రాశాడు—"నా ఉద్దేశ్యం నిరంతరం కట్టుబడి ఉండటం, ధృవీకరించడం, ఒప్పుకోవడం, నిలబెట్టుకోవడం మరియు అభేద్యమైన పట్టుదల."

68 అవును, కానీ దాన్ని ఎలా చేస్తారనేది అప్రధానమైన విషయం కాదు.

లూథర్ జీవితంలోని చివరి ప్రధాన వాద గ్రంథమైన "రోమ్‌లోని పోప్‌కు వ్యతిరేకంగా, సైతానుచే స్థాపించబడింది" (Against the Papacy at Rome, Established by the Devil)ను, జర్మనీలో మత యుద్ధానికి దారితీసిన తరుణంలో ప్రొటెస్టంట్ల సంకల్పాన్ని బలపరచడానికి అతని యువరాజు జాన్ ఫ్రెడరిక్ అభ్యర్థన మేరకు రాశారు. "నిస్సందేహంగా ఇది లూథర్ కలం నుండి వెలువడిన అత్యంత ఉద్దేశపూర్వకంగా హింసాత్మకమైన మరియు అసభ్యకరమైన రచన," అని ఎడ్వర్డ్స్ రాశారు. "యుద్ధానికి ముందు రోజున విశ్వాసులను సమీకరించడానికి కూడా ఇది అద్భుతంగా పనిచేసింది."

69 లూథర్ రచనల సారాంశం, తాను క్రీస్తు విరోధిపై దాడి చేస్తున్నాననే అతని ప్రగాఢ విశ్వాసమే. పోప్ పదవి యొక్క భయంకరమైన స్వభావాన్ని తనకు సాధ్యమైనంత స్పష్టంగా వర్ణించడానికి అతను తర్కం, చరిత్ర, లేఖనాలు మరియు వాక్ దాడిని మిళితం చేశాడు.

1541లో, టర్కులను సైనికంగా ఓడించడానికి మనోధైర్యాన్ని పెంపొందించేందుకు, వారికి వ్యతిరేకంగా ప్రార్థన చేయమని ఒక విజ్ఞప్తిని వ్రాయమని ఎలెక్టర్ జాన్ ఫ్రెడరిక్ లూథర్‌ను కోరాడు. కానీ, ఆ 'టర్కులకు వ్యతిరేకంగా ప్రార్థన విజ్ఞప్తి'లో, లూథర్ జర్మన్ ప్రజలలో క్రైస్తవ నిబద్ధత లోపించడం పట్ల ఎక్కువ ఆందోళన చెందాడు మరియు ముందుకు వస్తున్న టర్కీ సైన్యాలను దేవుని శిక్షాదండానికి ఒక సంకేతంగా చూశాడు. అతను ఇలా ప్రారంభించాడు:

మంచి సలహాను తిరస్కరించిన వ్యక్తిని పైకి లేపడం సాధ్యం కాదని అంటారు.

సర్వ దయాళులకు తండ్రియైన దేవుడు తన వాక్యము ద్వారా మనకు జ్ఞానోదయం కలిగించి, పోప్ పాలన యొక్క హేయమైన అంధకారం మరియు విగ్రహారాధన నుండి తన పవిత్ర రాజ్యపు వెలుగులోకి మనలను పిలుస్తున్నాడని, జర్మన్లమైన మేము చాలా సంవత్సరాలుగా వింటూనే ఉన్నాము. కానీ ఈనాడు, దాని పట్ల మనం ఎంత కృతఘ్నత లేకుండా, కృతజ్ఞత లేకుండా ఉన్నామో చూడటం ఒక భయంకరమైన దృశ్యం.

క్రైస్తవులమైన మనం మన తెలివితేటల మీద గానీ, మన శక్తి మీద గానీ నిరీక్షణ ఉంచకూడదని హెచ్చరిస్తూ లూథర్ తన విజ్ఞప్తిని ముగించాడు.... మన సాంత్వన, ధైర్యం, ఆత్మవిశ్వాసం, భద్రత, విజయం, జీవం, ఆనందం, మన గౌరవం మరియు మహిమ అన్నీ సర్వశక్తిమంతుడైన తండ్రియైన దేవుని కుడిచేతి వైపున స్వయంగా అక్కడ ఆసీనులై ఉన్నాయి.... మనమంతా ఆయనకే అప్పగిస్తున్నాము. ఆయన ఆది నుండి చేసినట్లుగా, ఇప్పుడు చేస్తున్నట్లుగా, మరియు నిత్యత్వం వరకు ఎల్లప్పుడూ చేసే విధంగా, ఆయన అన్నిటినీ చక్కగా చేస్తాడు. ఆమేన్.

లూథర్ యొక్క ప్రధాన నమ్మకం ఏమిటంటే, "ఇతర పాపాలతో పాటు, పోప్ యొక్క హేయమైన చర్యను సహించిన పాపభరితమైన క్రైస్తవ ప్రపంచంపై టర్కులు దేవుడు విధించిన శిక్ష."

ఈ కారణంగా, యూదులు, కాథలిక్కులు, ఇంకా కొందరు ఇతర ప్రొటెస్టంట్లకు వ్యతిరేకంగా రాసిన రచనలతో పోలిస్తే, టర్కులకు వ్యతిరేకంగా లూథర్ చేసిన వాదోపవాదాలు మరింత సంయమనంతో కూడినవిగా కనిపిస్తాయి.

యూదుల గురించిన లూథర్ రచనల ధోరణి కాలక్రమేణా జాగ్రత్తతో కూడిన ఆశ నుండి తీవ్రమైన ఖండనకు మారింది. అన్యులు విగ్రహారాధకులని, యూదులు క్రీస్తుకు రక్త సంబంధీకులని లూథర్ తన ప్రజలకు గుర్తుచేశాడు.

72 ఆయన దావీదును మరియు క్రొత్త నిబంధన రచయితలను "నిజమైన యూదులు" అని వర్ణించాడు, మరియు అగస్టీన్ తప్ప, అన్యజనులైన క్రైస్తవులమైన మనం ఏ విధంగానూ యూదులతో సమానం కాదని పేర్కొన్నాడు, "అన్యజనుల సంఘంలో ఇతరులందరి కంటే ఉన్నతంగా నిలిచే ఏకైక బోధకుడు అతనే."

73 లూథర్ వాదించినదేమంటే, యూదులను దయతో చూసి, వారికి పవిత్ర గ్రంథమైన పాత మరియు కొత్త నిబంధనలను సరిగ్గా బోధిస్తే, "వారిలో చాలామంది సత్యవంతులుగా మారతారు".

క్రైస్తవులు తమ పితరులైన ప్రవక్తలు మరియు పితృపురుషుల విశ్వాసానికి తిరిగి వస్తారు." యూదులు క్రైస్తవ మతంలోకి మారినప్పుడు, వారు క్రీస్తులో మన సహోదర సహోదరీలయ్యారని లూథర్ అన్నారు.

అయితే, కొద్దిమంది యూదులు మాత్రమే క్రైస్తవులుగా మారారు. కొంతమంది యూదులు క్రైస్తవులను యూదు మతంలోకి మార్చడానికి ప్రయత్నిస్తున్నారని పుకార్లు వ్యాపించినప్పుడు, అది లూథర్‌కు మింగుడుపడలేదు. అతని మునుపటి, మరింత ఆమోదయోగ్యమైన వైఖరి, యూదులు యూదులు అయినందువల్ల కాదు, వారు క్రైస్తవులు కానందువల్ల, కోపంతో కూడిన తిరస్కారంగా మారింది. 1543లో,

లూథర్ "యూదులు మరియు వారి అబద్ధాలపై" అనే గ్రంథాన్ని ప్రచురించాడు, అందులో అతను జర్మన్ నాయకులను "యూదులందరినీ వారి భూమి నుండి తరిమివేయండి" అని కోరాడు.

74 పాత నిబంధన పండితుడిగా తన పనిలో ఇశ్రాయేలు ప్రజల పట్ల ఎంతో ప్రేమను చూపిన వ్యక్తికి ఇది "క్షమించరాని కఠినమైన తీర్పు" అని గ్రిట్ష్ రాశారు.

తన వారసత్వంతో సతమతమవుతూ, 1545 మార్చిలో, లూథర్ తన లాటిన్ రచనల విట్టెన్‌బర్గ్ ముద్రణకు ముందుమాటను పూర్తి చేశారు. కొన్నిసార్లు, తాను ఇన్ని పుస్తకాలు రాసినందుకు లూథర్ గర్వంగా, సంతోషంగా కనిపించేవారు. మరికొన్నిసార్లు, వాటి గురించి ఆయన సందేహాలను వ్యక్తం చేసేవారు. ఆయన సంకలిత రచనలను ప్రచురించడానికి అనుమతించమని ముద్రకులు లూథర్‌ను కోరినప్పుడు, లూథర్ ఇలా అన్నారు, "నా పుస్తకాలన్నీ కనుమరుగైపోయి, కేవలం పవిత్ర గ్రంథాలు మాత్రమే చదవబడాలని నేను కోరుకుంటున్నాను." గలతీయులకు రాసిన పత్రికపై తన పెద్ద వ్యాఖ్యానాన్ని పూర్తి చేసినప్పుడు, ఆయన ఇలా అన్నారు, "ఈ రచనల పిచ్చిని ఎవరు ప్రోత్సహిస్తున్నారో నాకు ఆశ్చర్యంగా ఉంది! ఇంతటి భారీ గ్రంథాలను ఎవరు కొనాలనుకుంటారు? ఒకవేళ కొన్నా, వాటిని ఎవరు చదువుతారు? ఒకవేళ చదివినా, వాటి ద్వారా ఎవరు ప్రబోధం పొందుతారు?"

తరువాత, లూథర్ ఇలా అన్నారు, "నా సలహా పాటిస్తే, నా గలతీయులకు, ద్వితీయోపదేశకాండము, మరియు యోహాను సువార్త వంటి సిద్ధాంతాన్ని కలిగి ఉన్న నా పుస్తకాలు మాత్రమే ముద్రించబడతాయి. మిగిలిన [నా పుస్తకాలను] కేవలం చరిత్ర కోసం మాత్రమే చదవాలి, తద్వారా ఇదంతా [సంస్కరణ] ఎలా ప్రారంభమైందో తెలుసుకోవచ్చు."

77 తన లాటిన్ పుస్తకాల పీఠికలో, లూథర్ సంస్కరణోద్యమం యొక్క ఆరంభాలను వివరిస్తూ, "ఒక ముఖ్యమైన చారిత్రక వ్యక్తిగత సాక్ష్యాన్ని" సృష్టించాడు.

రాజకీయ అధికారులతో వ్యవహరించడం: లూథర్ తన జీవితపు చివరి సంవత్సరాలను రాకుమారులకు సలహాదారుడిగా గడిపాడు. తాను ప్రారంభించిన మత ఉద్యమానికి మద్దతు ఇవ్వడానికి, అది రాజకీయ ప్రయోజనాలలో చిక్కుకోకుండా నిరోధించడానికి ప్రయత్నించాడు. అతనికి ఈ పాత్ర అంటే ఇష్టం లేదు. తొలి సంవత్సరాలలో, విశ్వాసాన్ని కాపాడటానికి చక్రవర్తిని సాయుధంగా ప్రతిఘటించడాన్ని లూథర్ దృఢంగా తిరస్కరించాడు. తరువాత,

చక్రవర్తిని సైనికపరంగా ప్రతిఘటించే హక్కు అనేది ఒక రాజకీయ, చట్టపరమైన ప్రశ్న తప్ప, దైవశాస్త్రపరమైనది కాదని వాదిస్తూ, లూథర్ తన వైఖరిని కొంత మార్చుకున్నాడు. మత రక్షణ కోసం చక్రవర్తిని ఎదిరించడం దైవశాస్త్ర ఉల్లంఘన అవుతుందేమోనని ఆందోళన చెందేవారి, తనతో సహా, మనస్సాక్షిని శాంతపరచడానికి అతను ప్రయత్నించాడు. పవిత్ర గ్రంథం మరియు దైవశాస్త్ర విషయాలలో రాజీపడటం లూథర్ నైజం కాదు. కత్తితో సువార్తను రక్షించాలనే భావనతో అతను దైవశాస్త్రపరంగా ఎప్పుడూ సుఖంగా లేడు. అయితే, పరిస్థితులు రాయితీలు మరియు సర్దుబాట్లను కోరాయి, మరియు లూథర్ తన నమ్మకాలకు కట్టుబడి ఉండటానికి ప్రయత్నిస్తూనే అయిష్టంగా సర్దుకుపోయాడు.

ప్రపంచం పట్ల నిరాశావాదం: ప్రపంచ స్థితిలో పెద్దగా మెరుగుదల ఉంటుందని లూథర్‌కు పెద్దగా ఆశ లేదు. ఆయన ఇలా అన్నారు, "దేవుడు తన ప్రాపంచిక రాజ్యం కంటే తన ఆధ్యాత్మిక రాజ్యం గురించే ఎక్కువగా ఆలోచిస్తాడు... కాబట్టి ఎలాంటి మార్పులూ చేయమని నేను సలహా ఇవ్వను. మనం బ్రతికి ఉన్నంత కాలం మనకు చేతనైనంత వరకు గాయాలను మాన్పాలి, తప్పులను శిక్షించాలి, మరియు పుండ్లపై కట్టుకట్టాలి."

79 ప్రపంచ సమస్యలను పరిష్కరించడంలో మానవ ప్రయత్నాల వ్యర్థతను వివరిస్తూ లూథర్ చెప్పిన ఉపమానం తరచుగా ఉదహరించబడుతుంది: "ప్రపంచం ఒక తాగుబోతు రైతులాంటిది. మీరు అతన్ని ఒక వైపు నుండి జీనుపైకి ఎత్తితే, అతను మరో వైపు నుండి పడిపోతాడు. ఎంత ప్రయత్నించినా అతనికి సహాయం చేయలేము. అతను సైతానుకు బానిస కావాలనుకుంటాడు."

తన నిరాశావాద దృక్పథం ఉన్నప్పటికీ, లూథర్ విరక్తికి గానీ, నిష్క్రియాత్మకతకు గానీ లొంగిపోలేదు. ఈ ప్రపంచంలో జీవితాన్ని మరింత సహించగలిగేలా చేయడానికి ఆయన కృషి చేశారు. తన జీవితపు చివరి రోజులను లౌకిక విషయాలపై చర్చలు జరుపుతూ సంప్రదింపుల బల్ల వద్ద గడిపారు. "జర్మన్ జాతి క్రైస్తవ ప్రభువులకు" అనే గ్రంథంలో సంవత్సరాల క్రితం తాను ప్రతిపాదించిన దృక్పథానికి లూథర్ కట్టుబడి ఉన్నారు: అదే "తన ప్రియమైన వారి" కోసం ఆయన జాతీయ కార్యక్రమం.

"జర్మన్లు" అనేది "పశ్చాత్తాపం, మరమ్మత్తు మరియు సంస్కరణ"కు సంబంధించినది, "రెండవ రాకడ తర్వాత వరకు స్వర్ణయుగం వచ్చే అవకాశం లేదు."

81 దేవుడు తిరిగి వచ్చి అన్నింటినీ సరిదిద్దే అంత్య దినాలలో తాను జీవిస్తున్నాననే తన నమ్మకంలో లూథర్ ఓదార్పు పొందాడు. 1530లో జరిగిన ఆగ్స్‌బర్గ్ సభ "తీర్పు దినానికి ముందు నిజంగా చివరి బూర" అని ఆయన విశ్వసించాడు.

82 పది సంవత్సరాల తరువాత, అతను ఇలా అన్నాడు, "తీర్పు రోజు మరీ దూరంలో లేదని, దాన్ని చూసేంత వరకు మనం బ్రతికి ఉంటామని నేను ఎల్లప్పుడూ ఆశిస్తాను."

83 ప్రోత్సాహకరమైన సంఘటనలను కూడా లూథర్ అంత్యకాలపు సూచనలుగా భావించాడు. "అంత్యదినం ఎంతో దూరంలో లేదని నేను అనుకుంటున్నాను," అని ఆయన భోజన సమయంలో వ్యాఖ్యానించాడు. "దానికి నా కారణం ఏమిటంటే, సువార్తను ముందుకు తీసుకెళ్లడానికి ఇప్పుడు ఒక చివరి గొప్ప ప్రయత్నం జరుగుతోంది. ఇది ఒక కొవ్వొత్తి లాంటిది. అది ఆరిపోవడానికి ముందు, చాలా కాలం పాటు వెలుగుతూనే ఉంటుందన్నట్లుగా చివరిసారిగా గొప్పగా వెలుగుతుంది, ఆ తర్వాత ఆరిపోతుంది."

ఒకసారి లూథర్ తన స్నేహితులతో సరదాగా మాట్లాడుతూ, తాను "ఒక సామాన్యమైన మనిషిని" అని చెప్పాడు.

"ఆర్థిక, రాజకీయ విషయాల్లో నాకంటే మీకు ఎక్కువ పరిజ్ఞానం ఉంది," అని అతను అన్నాడు.

నాకు అలాంటి విషయాలపై ఆసక్తి లేదు. నేను సంఘం గురించే శ్రద్ధ వహిస్తున్నాను మరియు సైతాను దాడి నుండి నన్ను నేను కాపాడుకోవాలి.

85 లూథర్‌కు సైతాను చాలా వాస్తవమైనది మరియు చాలా శక్తివంతమైనది. లూథర్ ఇలా అన్నాడు, "సైతాను ప్రపంచమంత పెద్దది, ప్రపంచమంత విశాలమైనది, మరియు అది స్వర్గం నుండి నరకం వరకు విస్తరించి ఉంది."

లూథర్ ఇలా వ్రాశాడు: "పాఠకుడా, దేవునికి అప్పగించబడుము మరియు సాతానుకు వ్యతిరేకంగా వాక్య వ్యాప్తి కొరకు ప్రార్థించుము. బలవంతుడు, దుష్టుడు, ఇప్పుడు మిక్కిలి ఉగ్రుడు, క్రూరుడు కూడా అయిన వాడికి తన సమయం దగ్గర పడుతోందని, తన పోప్ రాజ్యం ప్రమాదంలో ఉందని తెలుసు."

87 సైతాను తరచుగా లూథర్‌ను ఇలా వేధించేవాడు, "ఇంతకుముందు అద్భుతమైన శాంతి ఉండేది, కానీ ఇప్పుడు నువ్వు దానికి భంగం కలిగించావు, అలా చేయమని నీకు ఎవరు ఆజ్ఞాపించారు?"

88 లూథర్ కొన్నిసార్లు కఠినమైన, మొరటు భాషతో సైతానును ఎగతాళి చేస్తూ వ్యవహరించేవాడు. సైతాను యొక్క వేదాంతపరమైన వాదనలకు ఎలా సమాధానం ఇవ్వాలో కూడా అతను నేర్చుకున్నాడు. తన పాపాల గురించిన ఆలోచనలతో సతమతమవుతున్న ఒక అతిథితో లూథర్ ఇలా అన్నాడు: "ధర్మశాస్త్రం గురించి సైతానుతో వాదించవద్దు. కృప గురించి చర్చించేలా అతడిని చేయండి."

సైతాను శక్తిని, దుష్టుల వ్యూహాలను ఎదుర్కొంటున్నప్పుడు, క్రైస్తవులు ఓడిపోయే పోరాటం చేస్తున్నట్లు కనిపిస్తుంది. "చెమట వలన గానీ, కత్తి వలన గానీ మెస్సీయ రాజ్యాన్ని ఎన్నడూ ముందుకు నడిపించలేము," అని లూథర్ అన్నారు. దానికి బదులుగా, "సహించడం, పనిచేయడం, పట్టుదలతో ఉండటం, వేచి ఉండటం—బహిరంగంగా సువార్తను ప్రకటించడం, జోక్యం చేసుకోమని దేవుడిని బహిరంగంగా వేడుకోవడం" ద్వారానే అది వస్తుంది.

"జర్మన్ జాతి క్రైస్తవ ఉన్నత వర్గానికి" అనే గ్రంథంలో, యువ లూథర్ ఇలా వ్రాశాడు: బాధపడే క్రీస్తు మన పని మరియు బోధనల ద్వారా మాత్రమే కాకుండా, మన బాధలు మరియు మరణాల ద్వారా కూడా భూమిపై తన ప్రాతినిధ్యాన్ని కోరుకుంటాడు.

బాధపడటం అంటే ఏమిటో లూథర్‌కు తెలుసు. తన జీవితంలోని చివరి పదిహేను సంవత్సరాలలో, అతని శారీరక అనారోగ్యాలు మరియు అసౌకర్యాలు తీవ్రమయ్యాయి, కొన్నిసార్లు ప్రాణాంతకంగా కూడా మారాయి. మూత్రపిండాల్లో, పిత్తాశయంలో రాళ్లు, జీర్ణాశయ సంబంధిత రుగ్మతలు, పెరుగుతున్న చెవుడు, ఆయాసం, తీవ్రమైన తలనొప్పులు మరియు గుండె సమస్యల వలన అతను తరచుగా నొప్పితో, కొన్నిసార్లు తీవ్రమైన బాధతో ఉండేవాడు. అతను ఆధ్యాత్మిక కుంగుబాటు, ప్రపంచం పట్ల మరియు కొన్నిసార్లు చర్చి పట్ల సందేహం మరియు నిస్పృహలతో మానసికంగా, భావోద్వేగపరంగా బాధపడ్డాడు. సంస్కరణ ఉద్యమం యొక్క పురోగతి పట్ల అతను తీవ్ర నిరాశకు గురయ్యాడు మరియు రాజకీయ ప్రమేయం తీసుకురాగల ప్రమాదాల గురించి ఆందోళన చెందాడు.

చివరికి వచ్చేసరికి, లూథర్ తన మానసిక స్థితిని తానే ప్రశ్నించుకోవడం మొదలుపెట్టాడు, ఆత్మహత్య చేసుకోవాలనే ఆలోచనలు కూడా చేశాడు. కానీ ఆయన ఇలా చెప్పగలిగాడు, "సరే. పర్వాలేదు. ఒకవేళ నేను పిచ్చివాడినైతే, దేవుడు మాత్రం తెలివిగా ఉంటాడు, నా ప్రభువైన క్రీస్తే నాకు జ్ఞానంగా ఉంటాడు."

నిరాశ సమయాల్లో మనం "పిడికిలి బిగించి ప్రార్థించాలి" అని లూథర్ అన్నారు, కానీ అలా చేయడం ఎల్లప్పుడూ సులభం కాదని ఆయన అంగీకరించారు.

92 అతను స్నేహితుల ప్రార్థనలను కోరాడు. అతను కేటీ ప్రేమ మరియు జ్ఞానంపై ఆధారపడ్డాడు. మంచి భోజనం చేయడం, మంచి బీరు తాగడం కూడా సహాయపడింది. సైతాను సంగీతాన్ని అంతగా ద్వేషిస్తాడు కాబట్టి, "శ్రమలను, ఆలోచనలను తరిమికొట్టడానికి" సంగీతం ఒక మంచి మార్గమని అతను కనుగొన్నాడు.

93 అన్నింటికంటే ముఖ్యంగా, లూథర్ కష్ట సమయాల్లో సహాయం కోసం బైబిలును ఆశ్రయించాడు. 11వ అధ్యాయం నుండి 11వ వచనం వరకు బోధిస్తూ, ఆయన క్రైస్తవులను ఇలా ఉద్బోధించాడు: "చింతను, భయాలను విడిచిపెట్టండి... కానీ ఒక మూలకు కాదు... ఎందుకంటే చింతలు హృదయానికి అంటుకున్నప్పుడు, వాటిని ఆ విధంగా విడిచిపెట్టలేము. క్రైస్తవుడు తన హృదయాన్ని, తన చింతలను రెండింటినీ దేవుని వీపుపై వేయడం నేర్చుకోవాలి, ఎందుకంటే దేవునికి బలమైన మెడ, బలమైన భుజాలు ఉన్నాయి; ఆయన ఆ భారాన్ని సులభంగా మోయగలడు."

Ecclesiastes 6:12 పై వ్యాఖ్యానిస్తూ, లూథర్ ఇలా ప్రశ్నించారు, "భవిష్యత్తు ఒక్క క్షణం కూడా మన చేతిలో లేదని తెలిసి కూడా, మనం ఆలోచనలతో ఎందుకు ఇంతగా కలత చెందుతున్నాము? కాబట్టి, మనం వర్తమానంతో సంతృప్తి చెంది, గతాన్ని మరియు భవిష్యత్తును కేవలం ఎరిగి, నియంత్రించే దేవుని చేతికి మనల్ని మనం అప్పగించుకుందాం."

95 1542లో అనారోగ్యంతో ఉన్న సమయంలో, అతను 31వ కీర్తనలో సహాయం పొందాడు, అప్పటి వరకు "నా కాలములు నీ చేతిలో ఉన్నవి" అనే మాటను తాను నిజంగా అర్థం చేసుకోలేదని ఒప్పుకున్నాడు. "అనగా, నా పూర్తి జీవితం, ప్రతి రోజు, గంట, క్షణం—అంటే, 'నా ఆరోగ్యం, అనారోగ్యం, దురదృష్టం, సంతోషం, జీవితం, మరణం, ఆనందం మరియు దుఃఖం నీ చేతిలో ఉన్నాయి' అని చెప్పడంతో సమానం."

లూథర్ స్నేహితులను, బంధువులను కోల్పోయి బాధపడ్డాడు. 1530లో అతను కోబర్గ్ కోటలో ఉన్నప్పుడు, తన తండ్రి మరణవార్త అతన్ని తీవ్రంగా కుదిపేసింది. అతను తన కీర్తనల పుస్తకాన్ని తీసుకుని, తన గదిలోకి వెళ్లి, రెండు రోజుల పాటు ఏడ్చాడు.

97 మరుసటి సంవత్సరం, లూథర్ తల్లి మరణించింది. తన పదమూడేళ్ల కుమార్తె మరణం కంటే లూథర్‌కు మరేదీ ఎక్కువ బాధ కలిగించలేదు.

మగ్దలేనా, సెప్టెంబర్ 20, 1542న.

98 ఆమె మరణం వలన కలిగిన వియోగం అతడిని అపరిమితంగా కలచివేసింది. అతడు ఇలా అన్నాడు, "ఆమె నిశ్చయంగా శాంతితో ఉందని, అక్కడ [పరలోకంలో తన తండ్రితో] చాలా క్షేమంగా ఉందని తెలిసి కూడా ఇంతగా దుఃఖించడం వింతగా ఉంది!" అతడితో సానుభూతి చూపిన స్నేహితులతో అతడు, "నేను ఒక పుణ్యాత్మురాలిని స్వర్గానికి పంపించాను" అని నిరాడంబరంగా చెప్పాడు.

తన బాధ ఉన్నప్పటికీ, లూథర్ బోధించడం, ఉపదేశించడం మరియు వ్రాయడం కొనసాగించాడు. తన బాధ కారణంగానే అతను కొనసాగాడని కూడా చెప్పవచ్చు. 119వ కీర్తన నుండి, అతను "వేదాంతాన్ని అధ్యయనం చేయడానికి సరైన మార్గం" కోసం మూడు నియమాలను గ్రహించాడు—"ప్రార్థన [ప్రేమ], ధ్యానం [ధ్యానం], మరియు బాధ." దాని అనేక రూపాలలో ఉన్న ఈ బాధ ద్వారానే ప్రధానంగా "దేవుని వాక్యం ఎంత సరైనదో, ఎంత సత్యమైనదో, ఎంత మధురమైనదో, ఎంత మనోహరమైనదో, ఎంత శక్తివంతమైనదో, ఎంత ఓదార్పునిచ్చేదో, అది సర్వజ్ఞానానికి మించిన జ్ఞానమో" ఒకరు అర్థం చేసుకోగలుగుతారు.

లూథర్‌కు అమరత్వం ముఖ్యమైనది, ఎందుకంటే అది బాధపడే సమాజంగా సంఘం గురించిన అతని ఆలోచనకు ప్రతీకగా నిలిచింది. 1539లో ప్రచురించిన తన 'సభలు మరియు సంఘంపై' అనే పుస్తకంలో, అతను బాధ మరియు హింసను నిజమైన సంఘం యొక్క లక్షణాలలో ఒకటిగా స్పష్టంగా గుర్తించాడు:

పరిశుద్ధ క్రైస్తవ ప్రజలు, పవిత్రమైన సిలువను ధరించడం ద్వారా బాహ్యంగా గుర్తించబడతారు. వారు తమ శిరస్సు అయిన క్రీస్తు వలె మారడానికి, ప్రతి దురదృష్టాన్ని, హింసను, సైతాను, లోకం మరియు శరీరం నుండి వచ్చే అన్ని రకాల శోధనలను మరియు కీడును... అంతర్గత దుఃఖం, పిరికితనం, భయం, బాహ్య పేదరికం, తిరస్కారం, అనారోగ్యం మరియు బలహీనత ద్వారా సహించాలి.

1523వ సంవత్సరం, జూలై 1న, లూథర్ జన్మస్థలమైన ఐస్లెబెన్‌లోని మఠానికి చెందిన ఇద్దరు అగస్టీనియన్ సన్యాసులను బ్రస్సెల్స్ నగర భవనం ముందు సజీవ దహనం చేశారు. ఈ వార్త విన్నప్పుడు లూథర్ విలపిస్తూ, "పవిత్ర సువార్త కోసం అమరవీరుడయ్యే మొదటి వ్యక్తిని నేనే అవుతానని అనుకున్నాను; కానీ నేను దానికి అర్హుడను కాను" అని అన్నారు.

102 కొన్ని సంవత్సరాల తరువాత ఒక తీవ్రమైన అనారోగ్యం సమయంలో, దేవుడు తనను అమరత్వానికి అర్హుడిగా పరిగణించలేదని భావించి లూథర్ నిరాశకు గురయ్యాడు. విట్టెన్‌బర్గ్‌లో చదువుకున్న కేంబ్రిడ్జ్ మఠానికి చెందిన అగస్టీనియన్ సన్యాసి అయిన రాబర్ట్ బార్న్స్‌ను, కింగ్ హెన్రీ ఆదేశం మేరకు 1540 జూలై 30న స్మిత్‌ఫీల్డ్‌లో దహనం చేశారు.

VIII. లూథర్, బార్న్స్ యొక్క చివరి విశ్వాస ప్రకటన యొక్క జర్మన్ అనువాదాన్ని ప్రచురించాడు.

ముందుమాటలో లూథర్ ఇలా వ్రాశారు: "ఇంట్లోనూ, భోజన బల్ల వద్ద మన మంచి, భక్తిగల సహచరుడైన వ్యక్తిని, దేవుని ప్రియ కుమారుని కొరకు తన రక్తాన్ని చిందించి, ఒక పవిత్ర అమరవీరుడుగా మారమని దేవుడు ఎంతో దయతో పిలిచాడని వినడం నాకు ప్రత్యేక ఆనందాన్ని కలిగిస్తోంది."

103 బైబిల్‌పై ఆయన ఇచ్చిన తొలి ఉపన్యాసాల నుండి ఆదికాండంపై ఇచ్చిన చివరి ఉపన్యాసాల వరకు, సంఘం గురించిన లూథర్ అభిప్రాయం మారలేదు: అది క్రైస్తవుల యొక్క కనబడే మరియు బాధపడే సహవాసం. ఆదికాండంలోని పితృపురుషుల సుదీర్ఘ శ్రమలను దీర్ఘకాలంగా అధ్యయనం చేయడం ద్వారా, ఎంతటి వైభవోపేతమైన మరణం కన్నా జీవితమే గొప్ప మరియు నిజమైన అమరత్వం కాగలదని లూథర్ తెలుసుకున్నాడు.

లూథర్ విట్టెన్‌బర్గ్‌లో తన భార్య, పిల్లలు, విద్యార్థులు, స్నేహితులు మరియు తన కుక్కతో కలిసి జీవితాన్ని ఆస్వాదించాడు. తన చుట్టూ ఉన్న ప్రకృతి సౌందర్యానికి అతను మురిసిపోయాడు. జనవరి 1న, అతను 1538వ సంవత్సరానికి ఈ మాటలతో స్వాగతం పలికాడు, "క్రీస్తు మహిమ కొరకు, ఆయన సంఘ రక్షణ కొరకు, మరియు సాతానుకు, అతని అనుచరులకు కలిగే గందరగోళం కొరకు, ఈ నూతన సంవత్సర ప్రారంభం ఎంత మంచిది, ఆనందకరమైనది మరియు శుభప్రదమైనది!"

104 1539లో, అతను ఒక వసంత దినమున పూసిన పువ్వులను చూసి ఆనందించాడు, "వాటి వికసనం మృతుల పునరుత్థానానికి ఒక ఉపమానం. చెట్లు ఎంత ఆహ్లాదకరంగా ఉన్నాయి! ప్రతిదీ ఎంత అద్భుతంగా పచ్చగా మారడం మొదలవుతోంది!… మన ఈ భూలోక ప్రయాణంలో దేవుడే ఇంత ఆనందాన్ని పొందగలిగితే, రాబోయే జీవితంలో అది ఎలా ఉండి ఉండాలి?"

అయితే, లూథర్ తన గురించి, ప్రపంచ పరిస్థితి గురించి, చివరికి చర్చి గురించి కూడా క్రమంగా నిరుత్సాహానికి గురయ్యాడు. 1533 ఏప్రిల్‌లో లూథర్ ఇలా ప్రకటించాడు, "నేను బ్రతకడం పూర్తిగా అలసిపోయాను. మన ప్రభువైన దేవుడు త్వరగా వచ్చి నన్ను వేగంగా తీసుకువెళ్ళుగాక!"

106 1538లో, అతను ఇలా అన్నాడు, "నేను ఇప్పుడు అలసిపోయాను మరియు చింతలతో నిండి ఉన్నాను, అయినప్పటికీ అనేక విధులతో సతమతమవుతున్నాను."

107 కొన్ని సంవత్సరాల తరువాత, అతను ఇలా ఒప్పుకున్నాడు, "నాకు ఈ ప్రపంచం మీద విసుగొచ్చింది, మరియు ఈ ప్రపంచానికి నా మీద విసుగొచ్చింది."

తన జీవితపు చివరి వారాలకు చేరుకుంటున్న తరుణంలో, లూథర్ తన ఉపన్యాసాలలో ఆదికాండములోని చివరి అధ్యాయాలకు వచ్చారు. అక్కడ, తన విశ్వాసాన్ని బలపరుచుకోవడానికి ఆయన ఎన్నో అమూల్యమైన సత్యాలను కనుగొన్నారు.

యాకోబు మరణం గురించి ఆయన ఇలా అన్నారు, "యాకోబు చనిపోతాడన్నది నిజమే, అయినప్పటికీ అతని మరణం జీవితంతో సమానం—నిజానికి, అది జీవితానికి అత్యంత సన్నిహితమైనది." లూథర్ యాకోబు తరపున ప్రథమ పురుషలో ఇలా మాట్లాడారు, "నేను మరణిస్తున్నాను మరియు సమాధిలో పడుకుంటాను, కానీ దేవుడు జీవిస్తున్నాడు. మిమ్మల్ని నడిపించే దేశాన్ని వాగ్దానం చేసినవాడే, నన్ను కూడా మరొక, మరింత శ్రేష్ఠమైన దేశంలోకి పంపుతాడు. ఎందుకంటే అది ఆయన వాగ్దానం."

109 లూథర్ యాకోబు సమాధి గురించి, యోసేపు మరణం మరియు సమాధి గురించి మరికొన్ని వారాల పాటు ఉపన్యాసాలు ఇచ్చారు. చివరకు, 1545 నవంబర్ 17, మంగళవారం నాడు, ఆదికాండము గ్రంథంపై తన పదేళ్ల కృషిని ఈ మాటలతో ముగించారు: "మరియు ఇదే ఆదికాండము యొక్క మధురమైన గ్రంథం. నా తర్వాత ఇతరులు దీనిని మరింత మెరుగ్గా చేసేందుకు మన ప్రభువైన దేవుడు దీనిని అనుగ్రహించుగాక. నేను ఇంతకంటే ఎక్కువ చేయలేను. నేను బలహీనుడను. దేవుడు నాకు సుఖమయమైన ముగింపును అనుగ్రహించాలని నా కోసం ప్రార్థించండి."

లూథర్ అనారోగ్యంతో, బలహీనంగా ఉన్నప్పటికీ, అతను ఇంకా ఉత్సాహంగానే ఉన్నాడు. 1546 జనవరిలో, తాను మరణించడానికి కొన్ని వారాల ముందు, అతను లూవెయిన్ వేదాంతులకు వ్యతిరేకంగా ఒక గ్రంథాన్ని ప్రారంభించాడు. ఒక వేదాంతికి, ఒక వృద్ధునికి తగని విధంగా వారిపై తనకు తీవ్రమైన ఆగ్రహం ఉండేదని అతను వివరించాడు.

కానీ, చివరి శ్వాస వరకు వాటిని ఊదవలసి వచ్చినా సరే, సైతాను యొక్క రాక్షసులను ఎదిరించాలి!

ఫిబ్రవరి 7న, సోదరులైన ఇద్దరు కౌంట్‌ల మధ్య ఉన్న విభేదాలను పరిష్కరించడంలో సహాయపడటానికి లూథర్ తన మూడవ పర్యటనలో భాగంగా ఐస్లెబెన్‌లో ఉన్నారు. అక్కడ ఉన్నప్పుడు, అతను తన భార్యకు సరదాగా, పరిహాస ధోరణిలో ఇలా రాశాడు:

నా ప్రియమైన భార్య కేథరీన్ లూథర్‌కు, విట్టెన్‌బర్గ్‌లో వైద్యురాలు మరియు స్వీయ-బాధపరురాలైన నా దయగల మహిళా, ప్రభువునందు కృప మరియు శాంతి కలుగుగాక! ప్రియమైన కేటీ, 'జాన్ అండ్ ది స్మాల్' చదువుము.

మతబోధన గ్రంథం గురించి మీరు ఒకప్పుడు ఇలా అన్నారు: "నిజమే, ఈ పుస్తకంలోని ప్రతిదీ నా గురించే చెప్పబడింది." ఎందుకంటే, మీ దేవుడు సర్వశక్తిమంతుడు కానట్లుగా, ఈ ముసలివాడు చెరువులో మునిగినా, పొయ్యిలో ఊపిరాడక చనిపోయినా, లేదా వోల్ఫ్ పక్షుల ఆవరణలో చిక్కుకుపోయినా పదిమంది డాక్టర్ మార్టిన్‌లను సృష్టించలేనట్లుగా, మీరు ఆయన చింతలను మీ మీద వేసుకోవాలని చూస్తున్నారు. మీ చింతలతో నన్ను ప్రశాంతంగా ఉండనివ్వండి! మీకంటే, దేవదూతలందరికంటే శ్రేష్ఠమైన సంరక్షకుడు నాకు ఉన్నాడు. ఆయనే పశువుల తొట్టిలో పడుకొని కన్యక రొమ్ము పాలు తాగుతూ, అదే సమయంలో సర్వశక్తిమంతుడైన తండ్రియగు దేవుని కుడిచేతి వైపున కూర్చుని ఉన్నాడు. కాబట్టి మీరు విశ్రాంతిగా ఉండండి. ఆమేన్.

కాథలిక్కులు మరియు ప్రొటెస్టెంట్లు లూథర్ మరణ వార్త కోసం ఎదురుచూశారు—కాథలిక్కులు అతను చెప్పింది తప్పు అని నిరూపించడానికి భయంకరమైన మరణం సంభవించాలని, ప్రొటెస్టెంట్లు అతను చెప్పింది సరైనదని నిరూపించడానికి విజయవంతమైన మరణం సంభవించాలని ఆశించారు. లూథర్ జీవితంలో ఎన్నో గొప్ప సంఘటనలు ఉన్నాయి, కానీ అతని చివరి కొన్ని రోజుల కన్నా గొప్పది ఏదీ లేదు. అతను చనిపోవడానికి రెండు రోజుల ముందు, లాటిన్ భాషలో కొన్ని పంక్తులు రాశాడు, అవి అతని మరణశయ్య పక్కన దొరికాయి. వాటిలో కొంత భాగం ఇలా ఉంది, "ప్రవక్తలతో కలిసి వంద సంవత్సరాలు సంఘాలకు నాయకత్వం వహించనిదే, తాను పవిత్ర గ్రంథాలను తగినంతగా రుచి చూశానని ఎవరూ నమ్మకూడదు." దీని తరువాత జర్మన్ భాషలో "మనం బిచ్చగాళ్లం" అని, మళ్ళీ లాటిన్ భాషలో "అది నిజం" అని రాసి ఉంది.

113 ఆ మాటలతో, లూథర్ ఒక సంస్కర్తగా మరియు వేదాంతిగా తన జీవితాన్ని సముచితంగా మరియు వినయంగా సంగ్రహించాడు. అది అతను చేసింది కాదు, అతని ద్వారా దేవుడు చేసింది.

అతను ఒక బిచ్చగాడు. అది నిజం.

అరవై రెండు సంవత్సరాల క్రితం తాను జన్మించిన ఐస్లెబెన్‌లోని ఇంటికి కేవలం కొన్ని అడుగుల దూరంలోనే, మార్టిన్ లూథర్ 1546 ఫిబ్రవరి 18వ తేదీ తెల్లవారుజామున మరణించాడు.

ప్రజల గుంపు అతని మంచం చుట్టూ చేరి అతన్ని ఓదార్చడానికి ప్రయత్నిస్తుండగా, అతను "దేవుడు లోకాన్ని ఎంతగానో ప్రేమించి, తన ఏకైక కుమారుణ్ణి అనుగ్రహించాడు" అని పదే పదే చెబుతూనే ఉన్నాడు. అతనికి కలిగిన ఓదార్పు, అతను దేవుని కోసం చేసిన దానిలో కాదు, దేవునిపై అతనికి ఉన్న ప్రేమలో కాదు, కానీ అతని పాపాల కోసం తన ఏకైక కుమారుణ్ణి మరణించడానికి అప్పగించేంతగా దేవుడు అతనిపై చూపిన ప్రేమలో ఉంది. లూథర్ తన జీవితాన్ని కేవలం లేఖనాలను, కేవలం క్రీస్తును, కేవలం విశ్వాసం ద్వారా పొందే కృపను బోధించడానికి మరియు ఉపదేశించడానికి అంకితం చేశాడు. అతని ఒక గొప్ప సందేశం ఏమిటంటే, "ఒక క్రైస్తవుని జీవితం, దేవుడు క్రీస్తులో స్థాపించిన కరుణ అనే జీవనరేఖకు ముడిపడి ఉంటుంది. అందువల్ల, ఒక క్రైస్తవుడు దేవుణ్ణి ప్రసన్నం చేసుకోవాలనే ఉద్దేశ్యంతో చేసే సత్కార్యాల యోగ్యతతో కాకుండా, కేవలం విశ్వాసంతోనే నిజంగా జీవిస్తాడు."

114 లూథర్ యొక్క చిరకాల మిత్రుడు, అప్పుడు హాలేలో పాస్టర్‌గా ఉన్న జస్టస్ జోనాస్ ఇలా అడిగాడు, "పూజ్య తండ్రీ, మీరు క్రీస్తునందు మరియు మీరు బోధించిన సిద్ధాంతాలయందు స్థిరంగా మరణిస్తారా?" "అవును," అని చివరిసారిగా ఆ స్పష్టమైన స్వరం జవాబిచ్చింది.

ఓబర్‌మాన్ తన లూథర్ జీవితచరిత్రను ఇలా ముగిస్తాడు: "మధ్యయుగపు మరణ స్మృతి ప్రకారం, జీవితం మధ్యలో మనం మృత్యువుచే చుట్టుముట్టబడి ఉంటాము. లూథర్ యొక్క విశ్వాసం దీనిని బలంగా తలక్రిందులు చేయడానికి అతనికి వీలు కల్పించింది: 'మృత్యువు మధ్యలో మనం జీవితంచే చుట్టుముట్టబడి ఉంటాము.'"

మార్టిన్ లూథర్‌ను 1546 ఫిబ్రవరి 22న విట్టెన్‌బర్గ్‌లోని కాజిల్ చర్చిలో ప్రసంగ వేదిక ముందు ఖననం చేశారు. అది ఒక సముచితమైన ప్రదేశం. ఆ ప్రసంగ వేదికే ఆయన జీవితకాలపు కృషికి వేదిక. ఆయన దైవ వాక్య ప్రబోధకుడు.

మరియు ఆయన అంతం వరకు విశ్వాసపాత్రుడిగా ఉన్నాడు.

1. మార్క్ యు. ఎడ్వర్డ్స్ జూనియర్, లూథర్ చివరి పోరాటాలు: రాజకీయాలు మరియు వాదోపవాదాలు 1531–46 (మిన్నియాపాలిస్: ఫోర్ట్రెస్, 2. హెచ్.జి. హైల్, లూథర్: జీవిత చరిత్రలో ఒక ప్రయోగం (గార్డెన్ సిటీ, ఎన్.వై.: డబుల్‌డే, 1980); ఎడ్వర్డ్స్,

లూథర్ చివరి యుద్ధాలు; మార్టిన్ బ్రెచ్ట్, మార్టిన్ లూథర్: చర్చి పరిరక్షణ, 1532–1546 (మిన్నియాపాలిస్: ఫోర్ట్రెస్, 1993).

3. హైకో ఎ. ఓబర్‌మాన్, లూథర్: దేవునికి మరియు సైతానుకు మధ్య మనిషి (డబుల్‌డే, 1992), 328. ఓబర్‌మాన్ పుస్తకం రోలాండ్ హెచ్. బెయింటన్ జ్ఞాపకార్థం అంకితం చేయబడింది, "అట్లాంటిక్‌కు ఇరువైపులా ఉన్న సంస్కరణవాద విద్యార్థుల తరతరాలకు మార్టిన్ లూథర్‌ను సజీవంగా నిలిపిన లోతైన పరిశీలన మరియు శక్తివంతమైన ప్రదర్శన అనే బహుమతులను ఆయన మిళితం చేశారు." లూథర్ నుండి నేను ఉదహరించిన వాక్యాలు LW నుండి లేదా పాదసూచికలుగా పేర్కొన్న ద్వితీయ మూలాల నుండి తీసుకోబడ్డాయి. ఈ ద్వితీయ మూలాల పాదసూచికలు, లూథర్ రచనల యొక్క వివిధ జర్మన్ సంచికల నుండి ఆ వాక్యాలు ఎక్కడ ఉన్నాయో తెలియజేస్తాయి.

4. కిట్టెల్సన్, లూథర్ ది రిఫార్మర్, 241.

5. LW, 54:30. లూథర్ రచనల యొక్క 54వ సంపుటంలో 'టేబుల్ టాక్' ఉంది, ఇది విట్టెన్‌బర్గ్‌లోని లూథర్ ఇంటిలో (పూర్వపు అగస్టీనియన్ మఠం) విందు అతిథులతో లూథర్ జరిపిన సంభాషణల సంకలనం.

ఇక్కడ లూథర్ తన నిజాయితీ, సహజమైన మరియు తరచుగా హాస్యభరితమైన వ్యాఖ్యలలో అత్యుత్తమంగా (మరియు కొన్నిసార్లు అత్యంత అధ్వాన్నంగా) కనిపిస్తాడు. టేబుల్ టాక్‌ను, వాస్తవానికి, జాగ్రత్తగా ఉపయోగించాలి, ఎందుకంటే ఇది నేరుగా లూథర్ నుండి కాకుండా, అతని మాటలను నమోదు చేసిన స్నేహితులు మరియు విద్యార్థుల నుండి వచ్చింది. కానీ, రోలాండ్ బెయింటన్ వ్రాసినట్లుగా, "ఈ విషయాన్ని గుడ్డిగా తిరస్కరించకూడదు. తరచుగా ఇది చాలా ఆసక్తికరంగా ఉంటుంది మరియు నిజమైన లూథర్ స్వరం ధ్వనిస్తుంది" (స్టడీస్ ఆన్ ది రిఫార్మేషన్ [బోస్టన్: బీకన్, 1963], 99). లూథర్ యొక్క టేబుల్ టాక్ ఈ అధ్యాయానికి ప్రత్యేకంగా ముఖ్యమైనది, ఎందుకంటే ఇది వృద్ధ లూథర్ (1531–44) నుండి వచ్చింది.

6. బెయింటన్, హియర్ ఐ స్టాండ్, 292.

8. మార్టిన్ బ్రెచ్ట్, మార్టిన్ లూథర్: చర్చి పరిరక్షణ, 1532–1546 (మిన్నియాపాలిస్: ఫోర్ట్రెస్, 1993), xii. బ్రెచ్ట్ యొక్క మొదటి రెండు సంపుటాలకు మార్టిన్ లూథర్: సంస్కరణకు అతని మార్గం, 1483–1521 అని పేరు పెట్టారు.

(1985) మరియు మార్టిన్ లూథర్: సంస్కరణను రూపొందించడం మరియు నిర్వచించడం, 1521–1532 (1990).

9. బ్రెచ్ట్, చర్చి పరిరక్షణ, xii.

12. హైలే, లూథర్, 259.

13. బ్రెచ్ట్, చర్చి పరిరక్షణ, 235.

15. బ్రెచ్ట్, చర్చి పరిరక్షణ, 236.

16. హైలే, లూథర్, 90–91.

17. రోలాండ్ హెచ్. బెయింటన్, "లూథర్ ఆన్ బర్డ్స్, డాగ్స్ అండ్ బేబీస్," ఇన్ స్టడీస్ ఆన్ ది రిఫార్మేషన్, 67– 18 చూడండి. హైలే, లూథర్, 264.

21. LW, సంపుటి 43: భక్తి రచనలు II, సం. గుస్తావ్. కె. వీంకే (ఫిలడెల్ఫియా: ఫోర్ట్రెస్, 1968), 173.

22. అదే గ్రంథంలో, 43:297–98.

23. మార్టిన్ లూథర్ యొక్క ప్రాథమిక వేదాంత రచనలు, సం. తిమోతి ఎఫ్. లల్ (మిన్నియాపాలిస్: ఫోర్ట్రెస్, 1989), xvii.

24. మార్టిన్ లూథర్, వర్డ్ అండ్ సాక్రమెంట్, 38:11–21, హైలే, లూథర్: యాన్ ఎక్స్‌పెరిమెంట్ ఇన్ లో ఉదహరించబడింది 25. మార్టిన్ లూథర్, స్మాల్కాల్డ్ ఆర్టికల్స్, ది బుక్ ఆఫ్ కాంకర్డ్: ది కన్ఫెషన్స్ ఆఫ్ ది ఎవాంజెలికల్ లో

లూథరన్ చర్చ్, సంపాదకత్వం మరియు అనువాదం: థియోడర్ జి. టాప్పర్ట్ (ఫిలడెల్ఫియా: ఫోర్ట్రెస్, 1959), 289.

29. ఓబర్‌మాన్, లూథర్: దేవునికి మరియు సైతానుకు మధ్య మనిషి, 305.

30. బెయింటన్, హియర్ ఐ స్టాండ్, 255.

31. మార్టిన్ లూథర్ యొక్క ప్రాథమిక వేదాంత రచనలు, 119.

32. ఓబర్‌మాన్, లూథర్: దేవునికి మరియు సైతానుకు మధ్య మనిషి, 173.

33. అదే గ్రంథంలో, 166. "ఈ ఉపన్యాసాలు లూథర్ యొక్క విశ్వాస ప్రపంచానికి పరిచయంగా ఉపయోగపడటానికి అర్హమైనప్పటికీ, యువ లూథర్‌పై ఉన్న ఆసక్తి కారణంగా అవి దాదాపుగా మరుగున పడిపోయాయి" (167).

మార్టిన్ బ్రెచ్ట్ ఇలా వ్రాశాడు, ఆదికాండంపై లూథర్ యొక్క గొప్ప ఉపన్యాసాలు "నిస్సందేహంగా లూథర్ యొక్క పరిణతి చెందిన వేదాంతశాస్త్రానికి స్మారక పత్రాలు, మరియు అవి అతని జీవితంలోని చివరి దశాబ్దపు పరిణామాలు, సమస్యలు మరియు సంఘర్షణలలో అతని భాగస్వామ్యాన్ని కూడా ప్రతిబింబిస్తాయి" (136).

37. "అవమానకరమైన వ్యాఖ్యలు సర్వసాధారణంగా ఉన్న ప్రపంచంలో లూథర్ స్త్రీ జాతికి గట్టి రక్షకుడిగా నిలిచాడు"

(హైలే, లూథర్, 270).

39. అదే గ్రంథంలో, 54:235–36.

40. బెయింటన్, హియర్ ఐ స్టాండ్, 286.

41. బ్రెచ్ట్, ది ప్రిజర్వేషన్ ఆఫ్ ది చర్చ్, 265లో ఉదహరించబడింది.

48. తిమోతి కెల్లర్, ప్రార్థన: దేవునితో భక్తి మరియు సాన్నిహిత్యాన్ని అనుభవించడం (న్యూయార్క్: డట్టన్, 2014), 50. హైలే, లూథర్, 53.

51. మార్టిన్ లూథర్ యొక్క ప్రాథమిక వేదాంత రచనలు, 409లో ఉదహరించబడింది.

53. జరోస్లావ్ పెలికాన్, ది మెలోడీ ఆఫ్ థియాలజీ: ఎ ఫిలసాఫికల్ డిక్షనరీ (కేంబ్రిడ్జ్, మాస్.:

హార్వర్డ్ యూనివర్శిటీ ప్రెస్, 1988), 157.

54. లూథర్, స్మాల్కాల్డ్ ఆర్టికల్స్, ది బుక్ ఆఫ్ కాంకర్డ్ (1959), 315.

55. మార్టిన్ లూథర్ యొక్క ప్రాథమిక వేదాంత రచనలు, xiii.

58. ఎడ్వర్డ్స్, లూథర్ చివరి యుద్ధాలు, 6.

59. హైలే, లూథర్, 161.

60. క్లైడ్ మాన్‌స్చ్రేక్, మెలాంచ్‌థాన్: ది క్వైట్ రిఫార్మర్ (న్యూయార్క్: అబింగ్‌డన్, 1958), 275.

61. హైలే, లూథర్: జీవిత చరిత్రలో ఒక ప్రయోగం, 164.

62. ఎడ్వర్డ్స్, లూథర్ చివరి యుద్ధాలు, 143, 162.

64. కిట్టెల్సన్, లూథర్ ది రిఫార్మర్, 259.

65. ఎరిక్ డబ్ల్యూ. గ్రిట్ష్, మార్టిన్: గాడ్స్ కోర్ట్ జెస్టర్; లూథర్ ఇన్ రెట్రోస్పెక్ట్ (ఫిలడెల్ఫియా: ఫోర్ట్రెస్, 1983), 67. ఎడ్వర్డ్స్, లూథర్స్ లాస్ట్ బ్యాటిల్స్, 155లో ఉదహరించబడింది.

69. ఎడ్వర్డ్స్, లూథర్ చివరి యుద్ధాలు, 163.

71. ఎడ్వర్డ్స్, లూథర్ చివరి యుద్ధాలు, 98.

75. గ్రిట్ష్, మార్టిన్: గాడ్స్ కోర్ట్ జెస్టర్, 83.

78. బ్రెచ్ట్, చర్చి పరిరక్షణ, 144.

79. హైలే, లూథర్, 101.

81. ఓబర్‌మాన్, లూథర్: దేవునికి మరియు సైతానుకు మధ్య మనిషి, 47.

84. గ్రిట్ష్, మార్టిన్: గాడ్స్ కోర్ట్ జెస్టర్, 82.

86. హైలే, లూథర్, 185.

89. హైలే, లూథర్, 188.

90. ఓబర్‌మాన్, లూథర్: దేవునికి మరియు సైతానుకు మధ్య మనిషి, 72.

91. హైలే, లూథర్, 217.

94. లూథర్ చెప్పినది, 3:1541.

96. హైలే, లూథర్, 300.

97. ఓబర్‌మాన్, లూథర్: దేవునికి మరియు సైతానుకు మధ్య మనిషి, 311.

98. లూథర్ యొక్క ఎనిమిది నెలల కుమార్తె ఎలిజబెత్ 1528 ఆగస్టు 3న మరణించింది.

100. బ్రెచ్ట్, చర్చి పరిరక్షణ, 143.

101. LW, సంపుటి 41: చర్చ్ అండ్ మినిస్ట్రీ III, సం. ఎరిక్ W. గ్రిట్ష్ (ఫిలడెల్ఫియా: ఫోర్ట్రెస్, 1966), 164.

102. ఓబర్‌మాన్, లూథర్: దేవునికి మరియు సైతానుకు మధ్య మనిషి, 265.

109. హైలే, లూథర్, 321.

111. ఎడ్వర్డ్స్, లూథర్ చివరి యుద్ధాలు, 201.

112. లూథర్ చెప్పినది, 3:1545.

113. ఓబర్‌మాన్, లూథర్: దేవునికి మరియు సైతానుకు మధ్య మనిషి, 167.

114. గ్రిట్ష్, మార్టిన్: గాడ్స్ కోర్ట్ జెస్టర్, 75.